تحلیل ژئوپلیتیکی هفتم اکتبر؛ دگرگونی بنیادین خاورمیانه و پیامدهای آن برای ایران

بازگشت مسئله فلسطین به کانون توجهات جهانی

یکی از مهم‌ترین و غیرقابل انکارترین پیامدهای این واقعه، احیای مسئله فلسطین در عرصه جهانی بود. پیش از این رخداد، طرح‌هایی نظیر «صلح ابراهیم» که با میانجی‌گری کوشنر و پیوستن پنج کشور عربی کلید خورده بود، در مسیر پیشرفت قرار داشت و پیوستن عربستان سعودی به عنوان لیدر جهان عرب نیز محتمل به نظر می‌رسید. روابط پنهان امنیتی، اقتصادی و سیاسی بسیاری از کشورهای عربی با اسرائیل در حال گسترش بود و این تصور وجود داشت که مسئله فلسطین به حاشیه رانده شود.

اما هفتم اکتبر، این روند را متوقف ساخت و با برجسته کردن ابعاد انسانی فاجعه، موضوع فلسطین را مجدداً بین‌المللی کرد. گواه این مدعا، رأی ۱۴۱ کشور در سازمان ملل به راه‌حل «دو دولت» است که شامل کشورهای مطرح اروپایی نظیر انگلستان، فرانسه و اسپانیا نیز می‌شود. این اتفاق، پس از ۷۷ سال مناقشه، نقطه عطفی است که حتی آمریکایی‌ها را نیز به پذیرش اصل تشکیل دولت فلسطین متمایل ساخته است، هرچند بر سر ماهیت آن اختلاف نظر وجود دارد.

بزرگترین شکست تاریخی اسرائیل از منظر فلسطین و جهان عرب

از دیدگاه فلسطین و جهان عرب، هفتم اکتبر به عنوان بزرگترین شکست تاریخی اسرائیل از زمان تأسیس آن در ۱۹۴۸ تلقی می‌شود. این شکست نه توسط ارتش‌های قدرتمند عربی در چهار جنگ گذشته، بلکه توسط یک گروه فلسطینی، یعنی حماس، رقم خورد. حمله ناگهانی، نفوذ به حصارهای امنیتی چندلایه، کشتار ۱۲۰۰ نفر و به اسارت گرفتن ۲۵۰ نفر، ضربه‌ای کاری بر فلسفه وجودی اسرائیل وارد آورد.

هیمنه امنیتی اسرائیل که پس از جنگ‌های ۱۹۷۳ به عنوان قدرتی شکست‌ناپذیر در منطقه تثبیت شده بود، با این عملیات فرو ریخت. یک گروه غیردولتی، عملاً غرور و اقتدار امنیتی اسرائیل را در هم شکست و باور ناگسستنی به «امن‌ترین مکان برای یهودیان» را خدشه‌دار کرد.

هزینه‌های گزاف اسرائیل در ابعاد اقتصادی، حقوقی و دیپلماتیک

اگرچه واکنش نظامی اسرائیل در غزه منجر به شرایط وخیمی برای فلسطینی‌ها شده است (شامل کشتار بیش از ۶۵ هزار نفر)، اما هزینه‌های اسرائیل در ابعاد دیگر بسیار سنگین بوده است. این فجایع، تنها یک «اسلاید از یک فیلم ۷۷ ساله» تلقی می‌شود، اما هزینه‌های جانبی برای تل‌آویو بی‌سابقه بوده است:

• 💰 هزینه اقتصادی و نظامی: جنگ غزه هزینه‌ای بالغ بر ۷۰ تا ۱۰۰ میلیارد دلار بر اقتصاد اسرائیل تحمیل کرده است.
• 📉 مهاجرت معکوس: برخلاف ادعای سرزمین امن، شاهد مهاجرت معکوس یهودیان هستیم که ادعای امنیت را به چالش کشیده است.
• ⚖️ انزوای بین‌المللی: اتهامات جنایت جنگی و نسل‌کشی در دیوان بین‌المللی کیفری (ICC) و صدور حکم بازداشت علیه مقامات ارشد، شکست دیپلماتیک بی‌سابقه‌ای است.

با وجود ادعای اسرائیل مبنی بر نابودی ۷۰ تا ۸۰ درصد کادرها و تسلیحات حماس، این جنبش به عنوان یک «جنبش مقاومت» تضعیف نشده است. گزارش‌ها حاکی از جذب ۲۵ تا ۳۰ هزار عضو جدید توسط حماس در همین دو سال اخیر است که ریشه‌های عمیق آن در جامعه فلسطین را نشان می‌دهد.

اشتباهات محاسباتی حماس و توقف پروژه صلح ابراهیم

تحلیل‌ها، هفتم اکتبر را ابتکار کاملاً فلسطینی و محصول طراحی حماس می‌دانند و فرضیه «توطئه اسرائیلی» را در چارچوب تئوری توطئه رد می‌کنند. با این حال، حماس در محاسبات خود دو اشتباه اساسی مرتکب شد:

1. ارزیابی واکنش اسرائیل: حماس انتظار داشت اسرائیل پس از ۱۵ تا ۲۰ روز جنگ، تحت فشار بین‌المللی تن به تبادل اسرا دهد، اما اسرائیل جنگ را طولانی کرد.
2. بهره‌برداری سیاسی: عملیات فاقد پیوست دیپلماتیک قوی برای بین‌المللی کردن مسئله اسرا و فشار بر اسرائیل برای آزادی زندانیان فلسطینی بود.

در حال حاضر، توازن قوا به ظاهر به نفع اسرائیل تغییر کرده و ضربات سنگینی به حماس و حزب‌الله وارد شده است. اما این یک پیروزی کوتاه‌مدت است. توقف طرح صلح ابراهیم (به جز امارات، عربستان عقب‌نشینی کرد) ضربه بزرگی به پروژه اقتصادی و منطقه‌ای اسرائیل وارد آورده است. علاوه بر این، حملات اسرائیل این واقعیت را برای کشورهای منطقه آشکار ساخت که این رژیم حتی با امتیازات بزرگ نیز به صلح پایدار تن نمی‌دهد و می‌تواند خطری برای همه باشد.

چشم‌انداز سیال و شکننده خاورمیانه

خاورمیانه پس از هفتم اکتبر، منطقه‌ای با نظمی سیال و شکننده است که هنوز شکل نگرفته است. این وضعیت، ریسک‌های امنیتی را برای تمامی بازیگران، از جمله جمهوری اسلامی ایران، افزایش می‌دهد. ایران به عنوان بازیگر کلیدی، باید با درک عمیق این تحولات و توازن‌های شکننده، راهبردهای خود را تنظیم کند تا از پیامدهای ناخواسته در امان بماند و از فرصت‌ها برای تقویت موقعیت خود بهره گیرد. آینده منطقه، در گرو مدیریت هوشمندانه این بحران‌هاست.