اتحادیه اروپا طرح «تسلیح مجدد» را تصویب کرد؛ واگرایی از چتر امنیتی آمریکا

نمایندگان کشورهای عضو اتحادیه اروپا روز چهارشنبه (۱۶ مهر ۱۴۰۴) با تصویب موضع مشترک شورا، مسیر اجرای طرح بلندپروازانه «تسلیح مجدد اروپا» را هموار کردند. این تصمیم کلیدی، که شامل گنجاندن سرمایه‌گذاری‌های دفاعی در برنامه‌های مالی و پژوهشی اتحادیه است، به معنای واگرایی تدریجی قاره سبز از وابستگی نظامی به ایالات متحده آمریکا تلقی می‌شود.

طرح «تسلیح مجدد اروپا» که چند ماه پیش با هدف افزایش هزینه‌های دفاعی و تقویت توان نظامی قاره اروپا ارائه شده بود، اکنون از مرحله برنامه‌ریزی وارد فاز عملیاتی و مالی شده است. این اقدام در راستای تحقق هدف خوداتکایی دفاعی و ارتقای آمادگی دفاعی اتحادیه تا سال ۲۰۳۰ صورت می‌گیرد.

تغییر ساختار برنامه‌های کلیدی اتحادیه برای تأمین مالی دفاعی

بر اساس این تصمیم، پنج برنامه محوری اتحادیه اروپا دستخوش اصلاحاتی می‌شوند تا امکان سرمایه‌گذاری در پروژه‌های دفاعی و دارای کاربرد دوگانه (غیرنظامی و نظامی) فراهم شود. این برنامه‌ها عبارتند از:

• «افق اروپا» (Horizon Europe): ستون اصلی سرمایه‌گذاری علمی و نوآوری.
• «برنامه دیجیتال اروپا»
• «صندوق دفاعی اروپا»
• «تسهیلات اتصال اروپا»
• «پلتفرم فناوری‌های راهبردی اروپا» (STEP)

هدف از این تغییرات، ایجاد انعطاف‌پذیری بیشتر برای تأمین مالی صنایع نظامی و کاهش وابستگی اروپا به تأمین‌کنندگان خارجی است.

ماری بیِره، وزیر امور اروپایی دانمارک، در این باره اظهار داشت: «با این تصمیم، راه را برای جذب سرمایه‌گذاری‌های دفاعی در برنامه‌های کلیدی اتحادیه باز می‌کنیم و یک تلاش چابک‌تر و هماهنگ‌تر برای تقویت پایه صنعتی و فناورانه دفاعی اروپا شکل می‌دهیم. این گامی ضروری در جهت ارتقای آمادگی دفاعی اتحادیه تا سال ۲۰۳۰ است.»

این تحول هم‌زمان با اجرای طرح «جامع آمادگی دفاعی» (Defence Readiness Omnibus) است که از تابستان امسال آغاز شده و مجموعه‌ای از اصلاحات مقرراتی برای تسهیل سرمایه‌گذاری‌های دفاعی، هماهنگی در تدارکات نظامی و یکپارچه‌سازی بازار تجهیزات دفاعی اروپا را دنبال می‌کند.

ریشه‌های واگرایی: از جنگ اوکراین تا تهدیدات ترامپ

تحلیلگران اروپایی، تصمیم اخیر شورا را حلقه‌ای تازه در روند واگرایی اروپا از ایالات متحده و تغییر موازنه امنیتی در دو سال اخیر می‌دانند. اگرچه جنگ اوکراین و افزایش تهدیدهای روسیه بحث «استقلال دفاعی اروپا» را به محور اصلی سیاست امنیتی اتحادیه تبدیل کرد، اما عامل تعیین‌کننده‌تر، تحولات سیاسی در واشنگتن و احتمال بازگشت دونالد ترامپ به کاخ سفید است.

تهدیدهای مکرر ترامپ مبنی بر بازنگری یا خروج آمریکا از تعهدات ناتو، زنگ خطر را برای مقامات اروپایی به صدا درآورده و آن‌ها را به تسریع در اجرای برنامه‌های دفاعی مستقل واداشته است. ناظران، این تصمیم را گامی در جهت آماده‌سازی اتحادیه برای مرحله‌ای می‌دانند که در آن، اروپا ناچار است بدون تکیه بر چتر امنیتی واشنگتن، مسئولیت دفاعی خود را به دوش بکشد.

برنامه «تسلیح مجدد اروپا» تلاش دارد تا با ایجاد یک پایه صنعتی–فناورانه بومی، ظرفیت تولید تسلیحات، مهمات و تجهیزات دفاعی در داخل اتحادیه را افزایش دهد. هدف این است که تا سال ۲۰۳۰، بخش عمده نیازهای نظامی اتحادیه از درون قاره تأمین شود.

تغییر اولویت‌های بودجه‌ای: از رفاه به امنیت

از منظر بودجه‌ای، این روند به معنای تغییر تدریجی اولویت‌های مالی اتحادیه از پروژه‌های رفاهی، آموزشی و محیط‌زیستی به سمت طرح‌های مرتبط با امنیت و دفاع است. اگرچه مقامات اروپایی این تغییر را «موقتی» و در راستای «امنیت پایدار» می‌دانند، اما منتقدان هشدار می‌دهند که در بلندمدت، هزینه این چرخش از منابع توسعه‌ای و اجتماعی تأمین خواهد شد.

هزینه‌های سنگین نظامی‌سازی

بر اساس آمار کمیسیون اروپا، اجرای کامل برنامه «تسلیح مجدد اروپا» ممکن است تا پایان دهه جاری حدود ۸۰۰ میلیارد یورو منابع جدید یا جابه‌جایی در هزینه‌ها نیاز داشته باشد. این رقم از کل بودجه برنامه‌های اجتماعی و زیست‌محیطی اتحادیه در چند سال گذشته بیشتر است.

منتقدان، به‌ویژه دانشگاهیان، اصلاح برنامه‌هایی مانند «افق اروپا» را گامی به سوی «نظامی‌سازی دانش» تلقی می‌کنند و نگران کمرنگ شدن مرز میان فعالیت‌های غیرنظامی و نظامی هستند. این چرخش بودجه‌ای می‌تواند توازن سنتی میان «رفاه و امنیت» را بر هم زند و تصمیمات مالی اتحادیه را بیش از پیش تحت تأثیر ملاحظات نظامی قرار دهد.