ایرج افشار صد ساله شد؛ یک قرن پژوهش در کتاب و کویر ایران

شانزدهم مهرماه، صدمین سالروز تولد ایرج افشار، پژوهشگر برجسته و ایران‌شناس فقید، است. مردی که نامش با کتاب، نسخ خطی و سفرهای پژوهشی گره خورده و عمر خود را صرف شناخت و پاسداری از میراث فرهنگی ایران کرد. افشار از معدود چهره‌های فرهنگی معاصر است که توانست پیوندی زنده میان کتاب و جغرافیای سرزمین برقرار کند و فرهنگ را نه در شعار، بلکه در عمل معنا بخشید.

محمدرضا شفیعی کدکنی درباره جایگاه علمی او می‌گوید:

«در مراکز علمی جهان و در حوزه‌های ایران‌شناسی، هیچ‌کس از معاصران ما اعتبار و حرمت ایرج افشار را ندارد. در غربالی که ذهن من از مردان بزرگ قرن بیستم ایران کرده است، افشار یکی از دانه‌های درشتی است که در کنار علامه قزوینی، فروزانفر و دهخدا قرار می‌گیرد، بی آن که تکرار هیچ‌کدام باشد. او ایرج افشار است و بس.»

وارث دغدغه ایران، نه ثروت پدر

ایرج افشار در سال ۱۳۰۴ در خانواده‌ای فرهنگی دیده به جهان گشود. پدرش، محمود افشار، بنیان‌گذار موقوفه بزرگ افشار بود که درآمد آن وقف اعتلای زبان فارسی و پژوهش‌های ایران‌شناسی شد. ایرج افشار، میراث‌دار ثروت پدر نبود، بلکه وارث دغدغه عمیق او برای ایران شد. او ایران را باغی پرمیوه می‌دید که باید از هر شاخه‌اش میوه‌ای از دانش چید.

کتاب و سفر: دو رکن زندگی پژوهشی

زندگی پژوهشی افشار در دو محور اصلی خلاصه می‌شد: کتاب و سفر. او معتقد بود که آموخته‌هایش از سفرها به اندازه مطالعاتش از کتاب‌ها ارزشمند است. او بارها گفته بود:

• «در سفر‌ها همان‌قدر آموختم که از کتاب‌ها.»
• «سنگ‌گورها، لباس‌های محلی، نقش محراب‌ها و درختان کهنسال امام‌زاده‌ها، برای من صفحه‌هایی از کتاب ایران بودند.»

این نگاه، او را از یک پژوهشگر صرف به یک کاوشگر میدانی تبدیل کرد. او به همراه منوچهر ستوده به گوشه‌وکنار ایران، از کاشان و کرمان گرفته تا سیستان و خراسان، سفر کرد تا جغرافیای فرهنگی سرزمین را مستند کند.

میراث علمی و فرهنگی

افشار در کنار سفرهای میدانی، سال‌ها ریاست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران را بر عهده داشت. او در این جایگاه، نه تنها به فهرست‌نویسی کتاب‌ها پرداخت، بلکه روح تازه‌ای در کار کتابداری و آرشیو دمید. بخشی از میراث علمی او شامل موارد زیر است:

• فهرست‌نویسی دقیق نسخ خطی
• گردآوری اسناد و مدارک تاریخی
• برگزاری بزرگداشت‌های فرهنگی
• تأسیس نشریاتی چون «فرهنگ ایران زمین» و «راهنمای کتاب»

دهه چهل، دوران اوج فعالیت‌های او بود که در آن سال‌ها ۶۶ کتاب از وی منتشر شد. شمار آثار او تا پایان عمر از ۳۵۰ کتاب و سه هزار مقاله فراتر رفت که نشان از شور و تعهد او به ایران‌شناسی دارد.

منش فرهنگی و استقلال فکری

ایرج افشار به دلیل تمرکز کامل بر فرهنگ و دوری از سیاست، چهره‌ای ماندگار ساخت. شفیعی کدکنی تأکید می‌کند که افشار اهل سیاست نبود و تمام زندگی‌اش را وقف شناخت ایران و پاسداری از میراث آن کرد. او پیش از هر چیز، مستقل بود؛ مستقل در اندیشه، در زیست و در فرهنگ.

شیوه نگارش افشار نیز خاص بود؛ ساده، به دور از فضل‌فروشی و نثر مصنوع، اما سرشار از دقت و استناد. هر اثر او، از فهرست نسخ خطی تا مقالات ایران‌شناسی، نقشه‌ای دقیق از ذهنی منظم و حافظه‌ای حیرت‌انگیز است. او که از سر دلزدگی از دادگستری به کتابخانه پناه برده بود، کتابخانه را نه محل کار، بلکه محل زندگی خود می‌دانست و تا آخرین روزهای عمرش در جهان کتاب‌ها و یادداشت‌ها باقی ماند.

خدمتگزار کتاب

ایرج افشار تنها یک کتاب‌شناس نبود، بلکه نهاد فرهنگ ایران معاصر به شمار می‌رفت. او با صبر و وسواس، به سامان دادن نسخه‌های خطی در مراکز بین‌المللی مانند هاروارد و پاریس و حفظ میراث مکتوب ایران در دوران بی‌توجهی پرداخت. او هیچ‌گاه خود را «دانشمند» نمی‌دانست و می‌گفت: «من فقط خدمتگزار کتابم.»

در صدمین سالگرد تولدش، یاد او همچنان در قفسه‌های کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، در برگ‌های فهرست‌های نسخ خطی و در روح ایران‌دوستان جوان زنده است. به قول شفیعی کدکنی: «جای ایرج افشار را در فرهنگ ایران، پنجاه نفر هم نمی‌توانند پر کنند.»