تحلیل آماری روز روستا: جمعیت روستایی ایران از ۱۳۱ کشور بیشتر است اما با پیری و سقوط ۲۱ درصدی اشتغال دست و پنجه نرم می‌کند

کاهش جمعیتی تاریخی و مقایسه بین‌المللی

داده‌های مرکز آمار ایران نشان می‌دهد که جمعیت روستایی کشور تا پایان سال ۱۴۰۳ به ۱۹ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر رسیده که معادل ۲۳ درصد از کل جمعیت ۸۵ میلیون و ۹۶۱ هزار نفری کشور است. این رقم در حالی است که جمعیت روستایی در سال ۱۳۳۵ حدود ۱۳ میلیون نفر بوده و در سال ۱۳۷۵ به اوج خود (۲۳.۲ میلیون نفر) رسیده بود. طی سه دهه اخیر، این جمعیت دچار رشد منفی شده است.

نکته قابل تأمل این است که این جمعیت نزدیک به ۲۰ میلیون نفری، از جمعیت ۱۳۱ کشور جهان بیشتر است. این جمعیت، ظرفیت بالقوه‌ای برای توسعه و امنیت غذایی کشور محسوب می‌شود، اما دسترسی پایین به زیرساخت‌ها، مهاجرت جوانان و کاهش موالید، روند پیری جمعیت را در روستاها تسریع کرده است.

توزیع جغرافیایی و معضل روستاهای خالی از سکنه

در خصوص تعداد کل آبادی‌ها، مرکز آمار در سال ۱۴۰۰، تعداد ۹۴ هزار و ۵۴۴ آبادی را گزارش کرده است. استان‌های کرمان (۱۱.۵ هزار)، سیستان‌وبلوچستان (۱۰.۶ هزار) و فارس (۸.۱ هزار) بیشترین تعداد روستا را به خود اختصاص داده‌اند. در مقابل، استان‌هایی نظیر قم (۳۴۶)، البرز (۳۹۲) و تهران (۸۳۲) کمترین تعداد روستا را دارند.

اختلاف آماری قابل توجهی در خصوص روستاهای خالی از سکنه وجود دارد. در حالی که معاون رئیس‌جمهور از ۳۱ هزار روستای خالی از سکنه (از مجموع ۶۹ هزار روستا) خبر داده، تطبیق داده‌های مرکز آمار (۹۴,۵۴۴ آبادی) با آمار برق‌رسانی وزارت نیرو (۵۸,۹۳۷ روستا) به عدد ۳۵,۶۰۷ روستای خالی می‌رسد. این تفاوت‌ها نشان‌دهنده عدم یکپارچگی در تعاریف و تولید داده‌ها میان دستگاه‌های اجرایی است.

بحران زاد و ولد و کوچک شدن خانوارها

کاهش جمعیت روستایی تنها ناشی از مهاجرت نیست؛ کاهش شدید زاد و ولد نیز عاملی کلیدی است. در سال ۱۴۰۳، تنها ۲۲۶,۴۳۰ تولد نوزاد در روستاها ثبت شد که کمترین میزان در ۶۰ سال اخیر (از سال ۱۳۴۴) محسوب می‌شود. این رقم در مقایسه با سال‌های ۱۳۵۹ و ۱۳۶۰ که حدود ۱.۴ میلیون تولد ثبت می‌شد، شش برابر کمتر است.

شاخص بعد خانوار نیز به شدت کاهش یافته است. در حالی که این شاخص در سال‌های ۱۳۶۳ تا ۱۳۸۳ حدود ۵ تا ۶ نفر بود، در سال ۱۴۰۳ به ۳.۳ نفر رسیده است. این کاهش در مناطق روستایی سریع‌تر و شدیدتر از مناطق شهری (که به ۳.۲ نفر رسیده) بوده که مؤید پیری جمعیت و خروج جوانان است.

سقوط اشتغال روستایی و شکاف درآمدی

تحولات ساختاری در اشتغال روستایی نیز نگران‌کننده است. تعداد کل شاغلان مناطق روستایی در سال ۱۴۰۳ حدود ۵ میلیون و ۷۴۵ هزار نفر است. در حالی که ۴۳.۵ درصد از این افراد در بخش کشاورزی فعالند، آمارها نشان می‌دهد که تعداد شاغلان بخش کشاورزی از ۵.۱ میلیون نفر در سال ۱۳۸۴ به ۳.۴ میلیون نفر در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته که معادل کاهش ۳۳ درصدی است. این امر عمدتاً ناشی از مکانیزاسیون و خشکسالی‌های پی‌درپی بوده است.

بخش حیاتی اینجاست که نیروی کار مازاد خارج شده از کشاورزی، در بخش‌های صنعت و خدمات روستایی جذب نشده و به شهرها مهاجرت کرده‌اند. طبق داده‌ها:

• تعداد شاغلان روستایی در سال ۱۳۸۴: ۷.۲ میلیون نفر (سهم ۳۵٪ از کل اشتغال)
• تعداد شاغلان روستایی در سال ۱۴۰۳: ۵.۷ میلیون نفر (سهم ۲۳.۲٪ از کل اشتغال)

این بدان معناست که تعداد شاغلان روستایی طی این دوره نزدیک به ۲۱ درصد سقوط کرده است. این عدم جذب در اقتصاد کلان بی‌ثبات کشور ریشه دارد.

مقایسه درآمد و هزینه‌ها

شکاف اقتصادی بین شهر و روستا عمیق است. در سال ۱۴۰۳، میانگین درآمد یک خانوار روستایی ۲۰۱ میلیون تومان بوده، در حالی که میانگین درآمد کل کشور ۳۴۳ میلیون تومان است؛ این یعنی شکاف درآمدی ۱.۷ برابری.

فاصله هزینه‌ها نیز نزدیک به ۱.۹ برابر است؛ میانگین هزینه خانوار شهری ۲۶۹ میلیون تومان و روستایی ۱۴۵ میلیون تومان در سال گذشته بوده است.

در سبد هزینه‌ها، خوراک با سهم ۳۷.۷ درصدی بزرگ‌ترین هزینه خانوار روستایی بوده، در حالی که در شهرها، مسکن با سهم ۴۳.۷ درصدی در صدر قرار دارد.