ایران دو برابر متوسط جهانی در حال گرمایش است؛ تحلیل پیامدهای تغییر اقلیم در نشست تخصصی

مدیریت علمی نشست و سخنرانان کلیدی

این نشست تخصصی با مدیریت علمی فرخ مسجدی، نماینده ویژه رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور در حفظ و احیای جنگل‌های زاگرس و دبیر شبکه علمی تغییر اقلیم کشور، به میزبانی مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری برگزار گردید. سخنرانان اصلی این جلسه شامل محمدرضا فرزانه، عضو هیئت علمی پژوهشکده محیط زیست و توسعه پایدار، و پدرام عطارد، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، بودند که دیدگاه‌های تخصصی خود را ارائه کردند.

این نشست در تاریخ ۱۵ مهرماه ۱۴۰۴ به‌صورت حضوری و مجازی با مشارکت گسترده دستگاه‌های اجرایی ملی و استانی، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و اندیشکده‌ها در سالن دکتر حسین عظیمی برگزار شد.

تأکید بر ضرورت اقدام جهانی و تفاوت‌های منطقه‌ای

فرخ مسجدی در ابتدای نشست، تغییرات اقلیمی را یکی از بزرگ‌ترین مسائل محیط زیستی جهانی دانست و بر ضرورت اقدام هماهنگ جهانی تأکید کرد. وی خاطرنشان ساخت که عقب‌ماندگی هر کشوری در مواجهه با این چالش، منجر به درگیری با معضلات آتی خواهد شد و همکاری دولت‌ها، سازمان‌ها و افراد ضروری است.

اثرات تغییرات اقلیمی در مناطق مختلف جغرافیایی ایران یکسان نیست؛ تفاوت‌ها میان شمال و جنوب کشور مشهود است. شناخت شاخص‌ها برای پیش‌بینی روند آینده و شناسایی اثرات بر سرزمین و جامعه حیاتی است.

مرور تاریخچه علمی تغییر اقلیم و نقش IPCC

محمدرضا فرزانه به سابقه نیم قرن تجربه علمی هماهنگ در این حوزه اشاره کرد و نقش پنل بین‌المللی IPCC را که از سال ۱۹۸۸ اجرایی شده است، برجسته ساخت. این پنل دانش جهانی را تجمیع کرده و گزارش‌های مرتبط ارائه می‌دهد:

• گزارش اول (۱۹۹۰): منجر به کنوانسیون تغییر اقلیم سازمان ملل متحد شد.
• گزارش دوم (۱۹۹۵): به تشریفات کیوتو انجامید.
• گزارش ششم (۲۰۲۲): آخرین مبنای هیئت بین‌الدولی تغییر اقلیم است.

وی افزود که هفتمین گزارش IPCC در دست تدوین است و تمرکز ویژه‌ای بر موضوع شهر و تغییر اقلیم خواهد داشت. IPCC به عنوان بازوی علمی نهادهای اجرایی، دانش تجمیع‌شده را در قالب گزارش‌های علمی منتشر می‌کند.

وضعیت نگران‌کننده ایران در مقایسه با میانگین جهانی

فرزانه با استناد به آمار، تأکید کرد که تغییرات اقلیمی دیگر یک مسئله جهانی دور از ایران نیست، بلکه الگوهای دمایی کشور به صورت کاملاً معناداری تغییر یافته و شرایط دما و بارش سالانه پیچیده‌تر می‌شود.

نکته حائز اهمیت، آمار تلفات ناشی از مخاطرات طبیعی است: «با وجود آنکه کشور ما جزو ده کشور اولی که بیشترین آمار افراد تحت تأثیر مخاطرات را دارند نیست، اما جزو ده کشور اولی هستیم که آمار مرگ و میر ناشی از مخاطرات بالاست و تغییر اقلیم این آمار را تشدید می‌کند.»

راهبردهای سه‌گانه مقابله

راهبردهای مواجهه با این بحران نیازمند جامع‌نگری استراتژیک است که بر سه ضلع اصلی استوار است:

1. سازگاری (Adaptation)
2. کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای (Mitigation)
3. مدیریت مخاطرات طبیعی و کاهش خسارت‌ها

مقایسه آماری ایران با کشورهای همسایه

پدرام عطارد، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، با ارائه داده‌های آماری، موقعیت جغرافیایی و اقلیمی ایران را در مقایسه با همسایگان تشریح کرد:

عطارد تأکید کرد که ایران هم گرم‌تر است و هم بارش کمتری نسبت به میانگین همسایگان دارد، در حالی که جمعیتی بیشتر را در خود جای داده است.

تشدید تغییرات اقلیمی در ایران دو برابر متوسط جهانی

وی با تعریف دقیق تغییر اقلیم به عنوان روندی ادامه‌دار در رفتار اقلیمی، به مقایسه نرخ تغییرات پرداخت. در حالی که روند تغییرات اقلیمی در سطح جهان حدود ۰.۷ درجه است، این میزان در ایران با ۱.۳ درجه افزایش، تقریباً دو برابر متوسط جهانی است.

وضعیت بحرانی در زاگرس

داده‌های هواشناسی نشان می‌دهد که تغییر اقلیم در منطقه زاگرس به طور محسوسی رخ داده است. حدود ۵۰ درصد از روندهای دما، بارش و سرعت باد در این منطقه دارای معنی افزایشی یا کاهشی هستند.

پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که زاگرس در فاصله سال‌های ۱۴۱۰ تا ۱۴۴۰ نسبت به دوره ۱۳۶۵ تا ۱۴۰۰، بین ۰.۲ تا ۱.۲ درجه گرم‌تر خواهد شد. همچنین، ۵۰ درصد از روندهای شاخص وقایع حدی در زاگرس دارای معنی افزایشی هستند که نشان‌دهنده تکرار بیشتر این پدیده‌ها در آینده است.