هشدار مدیرکل زمین‌شناسی: بحران آب ایران جدی است؛ بخش عمده کسری منابع غیرقابل جبران است

موقعیت جغرافیایی و کاهش منابع حیاتی

ایران همواره با محدودیت منابع آبی مواجه بوده و تمدن‌های آن بر پایه منابع سطحی، زیرزمینی و به‌ویژه قنات‌ها شکل گرفته‌اند. شمشکی اشاره کرد که ایران در کمربند خشکسالی جهانی قرار دارد و این وضعیت در مناطق مرکزی و شرقی کشور شدیدتر است.

"وضعیت فعلی کشور در زمینه منابع آبی بحرانی است؛ بسیاری از دریاچه‌ها، از جمله دریاچه ارومیه، خشک شده و حجم قابل توجهی از منابع آب‌های زیرزمینی نیز کاهش یافته است."

وی با ابراز تأسف از وضعیت دریاچه ارومیه، آن را امری باورنکردنی خواند و افزود که حتی با بارندگی‌های خوب، بخش عمده کسری منابع آب غیرقابل جبران باقی خواهد ماند.

عوامل تشدید کننده بحران

کاهش منابع آب سطحی و زیرزمینی ناشی از ترکیبی از عوامل طبیعی و انسانی است:

• تغییرات اقلیمی و گرمایش زمین: تأثیر مستقیم بر کاهش منابع.
• توسعه نامتوازن: شهرسازی و توسعه صنعتی بدون در نظر گرفتن ظرفیت اکولوژیک.
• تغییر الگوهای مصرف: رفاه‌زدگی و عدم سازگاری با طبیعت محدود کشور.
• تأثیرات شهری: سطوح تیره در شهرها و افزایش خودروها به افزایش دما کمک کرده‌اند.

وابستگی تاریخی و مدیریت سنتی

مدیرکل دفتر زمین‌شناسی یادآور شد که بخش عمده تمدن ایران مدیون قنات‌ها بوده است. قنات‌ها به دلیل متعادل بودن و سازگاری با محیط، شکل پایداری برای تأمین آب محسوب می‌شدند. در گذشته، مردم در سال‌های خشک، سیاست‌های انقباضی در پیش می‌گرفتند که نوعی مدیریت سنتی منابع بود.

وی همچنین به مزیت ثبات کیفیت آب‌های زیرزمینی نسبت به آب‌های سطحی اشاره کرد که امکان برنامه‌ریزی بهتری را فراهم می‌آورد.

ضرورت اصلاح الگوی مصرف و مدیریت کلان

شمشکی بر لزوم اصلاح الگوی مصرف و مدیریت منابع در بخش‌های مختلف، به‌ویژه کشاورزی که عمده برداشت را انجام می‌دهد، تأکید کرد. او معتقد است که برنامه‌ریزی باید با شناخت دقیق ورودی‌ها (بارندگی و رودخانه‌ها) و خروجی‌ها (برداشت و تبخیر) صورت گیرد و خروجی نباید از ورودی تجاوز کند.

چالش‌های مصرف و توسعه محلی

در بحث مصرف، وی ضمن پذیرش سرانه بالای مصرف ایرانی‌ها، بر لزوم بومی‌سازی الگوها تأکید کرد و گفت نمی‌توان مصرف را صرفاً با کشورهای دیگر مقایسه کرد، زیرا عادات سنتی و رسوم پاکیزگی در ایران مصرف آب را افزایش می‌دهد.

همچنین، توسعه شهری نامتوازن، مانند تمرکز جمعیت ۱۵ میلیونی در پهنه فشرده تهران تا قزوین، فشار زیادی به منابع وارد کرده است. استقرار صنایع پرمصرف در مناطقی مانند اصفهان نیز نمونه‌ای از انتخاب‌های نادرست توسعه‌ای است که اولویت‌بندی آبی را نادیده گرفته‌اند.

گام‌های اساسی برای عبور از بحران

گام اول، تعادل بخشی برداشت و مصرف تا سطح ورودی‌های اکولوژیک است. راهکارهای پیشنهادی شامل موارد زیر است:

1. کاهش تلفات بعد از تولید محصول (کاهش دورریز).
2. توسعه روش‌های نوین آبیاری و رعایت الگوی کشت در کشاورزی.
3. تمرکز بر بهره‌وری بالاتر آب در تولید محصولات.
4. استفاده از روش‌های جایگزین مانند شیرین‌سازی آب شور برای مصارف صنعتی (مانند خنک‌سازی).

شمشکی هشدار داد که استفاده از چاه‌ها برای جبران کمبودها در مناطقی مانند تهران، راه‌حلی موقتی است و توسعه شهری بیش از حد در این پهنه، اشتباهی بوده که کمبودهای فعلی را تشدید کرده است.