درخواست اروپا برای از سرگیری مذاکرات هسته‌ای و فراخوانده شدن عراقچی به مجلس

بریتانیا، فرانسه و آلمان با صدور بیانیه‌ای مشترک، خواستار از سرگیری مذاکرات هسته‌ای میان ایران و آمریکا شدند و همزمان از کشورهای عضو سازمان ملل متحد خواستند تا از تحریم‌های مجدداً اعمال شده علیه ایران پیروی کنند. این بیانیه در پایان روز جمعه منتشر شد و یک روز پس از آن، کمیسیون اصل ۹۰ مجلس شورای اسلامی، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران را برای ارائه توضیحات فراخواند.

تحریم‌های سازمان ملل که در چارچوب توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ (برجام) به حالت تعلیق درآمده بودند، پس از فعال شدن «مکانیسم ماشه» توسط سه کشور اروپایی، از ششم مهرماه (۲۸ سپتامبر) مجدداً اجرایی شدند.

درخواست اروپا برای توافقی جامع و پایدار

سه کشور اروپایی در بیانیه خود بر لزوم دستیابی به یک توافق جدید تأکید کردند. در بخشی از این بیانیه آمده است:

«ما برای از سرگیری مذاکرات با ایران و آمریکا برای دستیابی به توافقی جامع، پایدار و قابل راستی‌آزمایی مصمم هستیم.»

آنها همچنین تأکید کردند که هدف اصلی این توافق باید تضمین این موضوع باشد که «ایران هرگز به سلاح هسته‌ای دست نیابد.» این بیانیه همچنین بار دیگر از اقدام این سه کشور برای فعال‌سازی مکانیسم ماشه دفاع کرد.

درخواست این سه کشور اروپایی از جامعه جهانی این است که به تحریم‌های سازمان ملل که پس از ۱۰ سال تعلیق، دوباره فعال شده‌اند، پایبند باشند.

موضع‌گیری ترامپ و فراخوان مجلس

پیشنهاد اروپا برای از سرگیری مذاکرات در حالی مطرح می‌شود که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، نیز اخیراً با اشاره به برقراری آتش‌بس در غزه، اظهار داشت که ایران نیز تمایل دارد برای صلح «تلاش کند» و وعده همکاری آمریکا در این زمینه را داد. با این حال، ترامپ بار دیگر بر اعمال تحریم‌ها علیه ایران تأکید کرد و گفت که نمی‌تواند اجازه دهد این کشور به سلاح هسته‌ای دست یابد، اما تمایل دارد که ایران کشورش را «بازسازی کند.»

در داخل ایران، فراخوانده شدن وزیر امور خارجه به کمیسیون اصل ۹۰ مجلس، نشان‌دهنده حساسیت‌های داخلی نسبت به تحولات اخیر است. وزارت خارجه ایران اعلام کرده است که حضور آقای عراقچی در کمیسیون‌ها و فراکسیون‌های مختلف مجلس، در ادامه «تعامل و ارتباط نزدیک و سازنده» او با نمایندگان است.

دولت مسعود پزشکیان بارها از مذاکره با اروپا و آمریکا استقبال کرده است، اما این رویکرد همواره با انتقاد شماری از نمایندگان مجلس مواجه بوده است.

پیشنهاد مذاکره مستقیم ایران و مخالفت رهبری

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت ایران، پیشتر در تاریخ ۹ مهر (یکم اکتبر ۲۰۲۵) اعلام کرده بود که تهران پیشنهاد «مذاکره مستقیم» با آمریکا را مطرح کرده، اما طرف مقابل پاسخ مثبت نداده است.

به گفته سخنگوی دولت، این پیشنهاد از سوی عباس عراقچی در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل و در نیویورک مطرح شد. هدف از این پیشنهاد، لغو یا به تعویق انداختن اجرای مکانیسم ماشه بود، اما «از طرف آنها مورد پذیرش قرار نگرفت و یا اینکه در جلسات حضور پیدا نکردند.»

این اظهارات در حالی بیان شد که آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر ایران، در تاریخ یکم مهرماه (۲۳ سپتامبر) صراحتاً اعلام کرده بود:

• مذاکره با آمریکا هیچ‌سودی ندارد و زیان هم دارد.
• هیچ کشوری زیر بار مذاکره با تهدید نمی‌‎رود.

مکانیسم ماشه (اسنپ‌بک) چگونه فعال شد؟

مکانیسم ماشه، یا سازوکار اسنپ‌بک، یک تدبیر حقوقی در متن برجام بود که از آن به عنوان «سازوکار حل اختلاف» یاد می‌شد. نحوه فعال‌سازی مجدد تحریم‌های سازمان ملل به شرح زیر است:

1. ارجاع اختلاف: مطابق بندهای ۳۶ و ۳۷ قطعنامه ۲۲۳۱، هر یک از طرف‌های توافق می‌توانستند اعتراض به نقض تعهدات ایران را به کمیسیون مشترک ارجاع دهند.
2. رای‌گیری در شورای امنیت: در صورت عدم حل اختلاف، ادامه تعلیق تحریم‌ها در شورای امنیت سازمان ملل به رای گذاشته می‌شد.
3. بازگشت خودکار تحریم‌ها: متن برجام به گونه‌ای تنظیم شده بود که اگر حتی یک عضو دائم شورای امنیت (آمریکا، روسیه، چین، فرانسه یا بریتانیا) قطعنامه ادامه تعلیق را وتو می‌کرد، تحریم‌های سازمان ملل به‌طور خودکار و بدون نیاز به رای‌گیری جدید بازمی‌گشت.

بندهای کلیدی برجام، از جمله امکان فعال‌سازی مکانیسم ماشه، قرار بود در اکتبر ۲۰۲۵ (مهر ۱۴۰۴) منقضی شوند. کشورهای اروپایی برای جلوگیری از از دست دادن این اهرم، پیشنهاد تمدید آن را مطرح کردند.

شرط اروپا برای تعویق تحریم‌ها

آلمان، بریتانیا و فرانسه ضرب‌الاجلی تعیین کرده و اعلام کردند که اگر پیشرفتی در مذاکرات حاصل نشود، مکانیسم ماشه را فعال خواهند کرد. شرط اروپایی‌ها برای به تعویق انداختن بازگشت تحریم‌ها شامل موارد زیر بود:

• ورود ایران به مذاکره مستقیم با آمریکا.
• بازگشت ایران به اجرای تعهدات پادمانی و همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی.
• روشن شدن تکلیف ذخایر اورانیوم با غنای بالا.

با رد این پیشنهاد از سوی ایران، سه کشور اروپایی سازوکار بازگرداندن تحریم‌ها را فعال کردند. تلاش‌های روسیه و چین برای تعویق اجرای مکانیسم ماشه در شورای امنیت سازمان ملل نیز به دلیل عدم کسب رای کافی، ناموفق ماند و تحریم‌ها مجدداً اعمال شدند.