حسین ایمانی جاجرمی، استاد دانشگاه تهران، در گفت‌وگویی تفصیلی به بررسی ریشه‌های تاریخی و ساختاری ضعف مشارکت مردمی در مدیریت شهری تهران پرداخت. او معتقد است که حذف نهادهای محلی مردمی در جریان مدرنیزاسیون اداری و تبدیل کارکرد اجتماعی نهادهایی مانند کلانتری به کارکرد صرفاً پلیسی، سرمایه اداره مردمی شهر را از بین برده است. این تحلیلگر مسائل شهری، راهکار برون‌رفت از این وضعیت را در تعریف قانونی «کار داوطلبانه شهری» و ایجاد «شهرداری محله» می‌داند.

تاریخچه حذف نهادهای محلی در تهران

ایمانی جاجرمی با اشاره به ساختار سنتی تهران، توضیح داد که اساس زندگی شهری در گذشته بر محور «محلات» استوار بود. تهران تاریخی به پنج محله عودلاجان، بازار، سنگلج، دولت و ارگ تقسیم می‌شد که اداره آن‌ها بر عهده کدخدایان محلات بود. این کدخدایان به عنوان امین مردم، به امور عمومی محله رسیدگی می‌کردند.

او حذف این نهاد را یک اشتباه تاریخی-اداری دانست و افزود: «متأسفانه این نهاد در جریان مدرنیزاسیون اداری در ایران حذف شد؛ در حالی که، برای مثال ترکیه هنوز این نظام محلی را تحت عنوان «مختار محله» حفظ کرده است.»

وی همچنین به تضعیف کارکرد اجتماعی نهادهای جایگزین اشاره کرد:

کلانتری در اصل جانشین همان کدخدا یا «مدیر محله» است، اما در ایران به شدت رنگ پلیسی به خود گرفت و جنبه‌های اجتماعی آن تقریباً از بین رفت. در دوره ناصرالدین شاه، شهرداری و پلیس درهم ادغام شدند و کدخدایان محلات زیر نظر پلیس (نظمیه) قرار گرفتند و در نهایت محو شدند. این یک اشتباه تاریخی-اداری بود که سرمایه اداره مردمی محله را از بین برد.

تضعیف اجتماعات محلی و تجربه شورایاری‌ها

استاد دانشگاه تهران به سوابق مشارکت محلی در دهه‌های گذشته اشاره کرد و گفت: اسناد نشان می‌دهند در دهه‌های ۳۰، ۴۰ و ۵۰ محلات تهران تشکیلاتی به نام «انجمن محله» داشتند. این انجمن‌ها، مانند انجمن‌های یوسف‌آباد، بهجت‌آباد، خزانه و نازی‌آباد، بسیار فعال بودند و در آبادانی محلات نقش مهمی ایفا می‌کردند. برای مثال، انجمن محلی یوسف‌آباد در تأمین امکانات اولیه‌ای مانند برق، آب و اتوبوس برای این محله نقش کلیدی داشت.

ایمانی اظهار داشت که این نهادها نیز در جریان گسترش دیوان‌سالاری دهه ۵۰ و پس از انقلاب از بین رفتند و مدیریت دولتی متمرکز بر شهرها حاکم شد. حتی تجربه شوراهای مردمی در زمان انقلاب و جنگ نیز تثبیت و تقویت نشد.

او به تلاش‌های بعدی برای احیای مشارکت محلی اشاره کرد:

• سال ۱۳۷۷: با تشکیل شوراهای شهر در دولت خاتمی، بحث نمایندگان محلی دوباره مطرح شد.
• شورای دوره اول تهران: «شورایاری‌ها» در این دوره شکل گرفتند.
• مشکل قانونی: به دلیل نبود ظرفیت قانونی، شورای شهر نتوانست شورایاری‌ها را در تشکیلات رسمی ادغام کند.
• انحلال: شورایاری‌ها به عنوان سازمان‌های غیردولتی (NGO) فعالیت می‌کردند و چون انتخابات آن‌ها رسمی نبود و وزارت کشور آن را به رسمیت نمی‌شناخت، در نهایت منحل شدند.

ایمانی تأکید کرد: «با انحلال شورایاری‌ها در زمان حاضر در تهران، مردم محلات هیچ نماینده‌ای به شکل رسمی ندارند. ما اکنون ساختار تعریف شده‌ای نداریم که بتواند منافع، علایق و نظرات مردم یک محله خاص را نمایندگی کند.»

ایرادات ساختاری «سرای محلات»

استاد دانشگاه تهران درباره سرای محلات که قرار بود بخشی از زیرساخت اجتماعی محلات را تشکیل دهد، به دو مشکل اساسی اشاره کرد:

1. عدم تعریف قانونی کار داوطلبانه: سرای محلات قرار بود بر مبنای کار داوطلبانه اداره شوند، اما چون «کار داوطلبانه» در قانون تعریف نشده بود، افرادی که در این سراها فعالیت می‌کردند، به تأمین اجتماعی شکایت می‌بردند و مدعی حقوق می‌شدند. این امر پرونده‌های حقوقی متعددی برای شهرداری ایجاد کرد.
2. مدیریت غیرحرفه‌ای: مدیریت این نهادها به افرادی واگذار شد که فاقد تجربه در کار فرهنگی-اجتماعی و مدیریت مالی بودند. ایمانی معتقد است: «سرای محله باید به عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از تشکیلات حرفه‌ای شهرداری تعریف شود.»

وی در خصوص بازپس‌گیری اخیر سرای محلات توسط شهرداری گفت: «اگر «بازپس‌گیری سراهای محله» به معنای تعطیلی کامل خدمات فرهنگی و اجتماعی باشد، قطعاً یک عقب‌گرد بزرگ محسوب می‌شود. اما اگر به معنای بازتعریف و ساماندهی در قالب یک ساختار حرفه‌ای باشد، می‌توان آن را اقدامی مثبت ارزیابی کرد.»

راهکارهای اصلاح مدیریت شهری

ایمانی جاجرمی دو محور اصلی برای اصلاح مدیریت شهری و بهبود مشارکت مردمی را تشریح کرد:

۱. تعریف قانونی «کار داوطلبانه شهری»

اولین گام، تعریف و به رسمیت شناختن قانونی «کار داوطلبانه شهری» است. او هشدار داد: «اگر این کار صورت نگیرد، تمام برنامه‌های شهرداری و شورا برای مشارکت مردم در اداره امور محله محکوم به شکست خواهد بود.»

۲. ایجاد «شهرداری محله»

مسئله دوم، اصلاح ساختار شهرداری است. کوچکترین واحد سازمانی فعلی، «شهرداری ناحیه» است که در کلان‌شهری مانند تهران بسیار بزرگ است. برای مثال، ناحیه ۶ منطقه ۵ شهرداری تهران شامل محلاتی مانند اکباتان (با حدود ۷۰ هزار نفر جمعیت) می‌شود که این ساختار محدود، قابلیت نمایندگی مسائل مردم را ندارد.

ایمانی پیشنهاد داد: «شما باید بر اساس واقعیت‌های کلان‌شهری، «شهرداری محله» را تعریف کنید. برای مثال، خود اکباتان می‌تواند شهرداری خاص خود را داشته باشد و مردم، «شهردار محله» را خودشان انتخاب کنند؛ فردی که از خود آن محل باشد و آنجا را به خوبی بشناسد.»

چالش‌های شورای شهر و طرح تناسبی شدن انتخابات

استاد دانشگاه تهران، مشارکت در مدیریت شهری را «حق مسلم شهروندان» دانست که در فصل هفتم قانون اساسی نیز بر آن تأکید شده است. او ساختار اداره شهر در ایران را «بسیار کهنه و فرسوده» خواند و گفت که در شرایط کنونی، مردم در قبال مسائل شهری از هیچ حق واقعی برخوردار نیستند.

وی همچنین به مشکلات شورای شهر تهران اشاره کرد:

ایمانی در خصوص طرح تناسبی شدن انتخابات شوراها که قرار است در اردیبهشت ۱۴۰۵ در تهران اجرا شود، ابراز نگرانی کرد و گفت: «شخصاً فکر می‌کنم آسیب این طرح بیشتر باشد. چرا که نظام حزبی در ایران یک نظام کامل و ریشه‌دار نیست و ریشه‌های مردمی قدرتمندی ندارد.»

او در پایان تأکید کرد که به جای تکیه بر احزاب ضعیف، باید به تشکل‌های محلی میدان داده شود و آن‌ها برای ایفای مسئولیت خود توانمند شوند.