مهاجرت نخبگان علمی؛ کمتر از ۷۰ درصد برندگان نوبل در کشور زادگاه خود جایزه گرفتند

نمونه‌های اخیر برندگان مهاجر نوبل

در میان برندگان اخیر جوایز نوبل، حضور مهاجران به وضوح دیده می‌شود:

• جایزه شیمی: دو نفر از سه برنده اخیر مهاجر هستند. ریچارد رابسون متولد بریتانیا است و اکنون در استرالیا زندگی می‌کند. عمر یاغی، که اکنون ساکن ایالات متحده است، اولین برنده نوبل علوم اردن محسوب می‌شود.
• جایزه فیزیک (۲۰۲۵): دو نفر از سه برنده این جایزه نیز مهاجر هستند. میشل دوورت (متولد فرانسه) و جان کلارک (متولد بریتانیا) هر دو ساکن ایالات متحده هستند.

این پدیده جدید نیست؛ دانشمندان برجسته‌ای چون آلبرت اینشتین (از آلمان به سوئیس و سپس ایالات متحده) و ماری کوری (از لهستان به فرانسه) نیز مهاجرت کرده‌اند.

اینا گانگولی، اقتصاددان دانشگاه ماساچوست امهرست، می‌گوید: «استعداد می‌تواند در هر جایی متولد شود، اما فرصت‌ها نه. من فکر می‌کنم به همین دلیل است که ما شاهد تعداد زیادی از برندگان جایزه نوبل خارجی هستیم.»

ایالات متحده، قطب جهانی علم و تهدید «فرار مغزها»

پس از جنگ جهانی دوم، ایالات متحده به دلیل کمک‌های مالی سخاوتمندانه و دانشگاه‌های برتر، به قطب جهانی علم تبدیل شد و محققان بین‌المللی به آنجا هجوم آوردند. از ۶۳ برنده نوبل که پس از مهاجرت جایزه را دریافت کردند، ۴۱ نفر در زمان اعطای جایزه در ایالات متحده زندگی می‌کردند. بریتانیا با میزبانی از هفت برنده مهاجر، دومین مقصد محبوب بود.

با این حال، بریتانیا نیز شاهد خروج نخبگان بوده است؛ سیزده برنده نوبل متولد بریتانیا، جایزه خود را در حالی دریافت کردند که در کشور دیگری زندگی می‌کردند. آلمان (۶ نفر)، ژاپن، فرانسه و روسیه (هر کدام ۴ نفر) نیز از جمله کشورهایی هستند که شاهد مهاجرت برندگان آینده نوبل بوده‌اند.

موانع فزاینده در مسیر مهاجرت علمی

در حال حاضر، جریان بین‌المللی دانشمندان با موانعی روبرو است که می‌تواند تهدیدی برای «فرار مغزها» در آینده نزدیک باشد:

• ایالات متحده: کاهش شدید کمک‌های مالی به تحقیقات علمی و سیاست‌های سختگیرانه‌تر مهاجرتی (مانند دریافت ۱۰۰ هزار دلار برای هر درخواست ویزای H-1B) که توسط دولت ترامپ اجرا شده است.
• سایر کشورها: استرالیا تعداد دانشجویان بین‌المللی را محدود کرده و ژاپن پیشنهاد کاهش حمایت مالی از دانشجویان تحصیلات تکمیلی خارجی را داده است.

کارولین واگنر، متخصص سیاست علم و فناوری، هشدار می‌دهد: «چنین محدودیت‌هایی نرخ تحقیقات بسیار جدید را کند می‌کند، همین.»

فیزیک، پیشتاز در جذب استعدادهای خارجی

در میان دسته‌بندی‌های علمی جوایز نوبل در این قرن، فیزیک بالاترین نسبت برندگان خارجی را دارد:

واگنر معتقد است که این امر احتمالا به دلیل ماهیت تجهیزات-محور بودن فیزیک است. تجهیزات گران‌قیمتی مانند برخورددهنده‌ها، راکتورها و تلسکوپ‌ها عمدتاً در چند کشور پیشرو قرار دارند، بنابراین استعدادهای برتر به مکان‌هایی با تجهیزات برتر مهاجرت می‌کنند. در مقابل، پزشکی که کمتر تجهیزات-محور است، امکان ماندن در کشور مبدأ را بیشتر فراهم می‌کند.

رقابت جهانی برای جذب دانشمندان

در واکنش به سیاست‌های محدودکننده، محققان بین‌المللی در حال اقدام برای ترک ایالات متحده هستند و کشورهای دیگر آماده جذب آنها هستند. کشورهایی مانند فرانسه، کره جنوبی و کانادا برنامه‌هایی را برای جذب محققان آمریکایی با جوایز و بورسیه‌ها راه‌اندازی کرده‌اند. شورای تحقیقات اروپا نیز تا سقف ۲ میلیون یورو به دانشمندانی که آزمایشگاه‌های خود را به اتحادیه اروپا منتقل کنند، پیشنهاد می‌دهد.

اینا گانگولی نتیجه این وضعیت را مهاجرت دسته‌جمعی مشابه سیل دانشمندانی می‌داند که پس از جنگ جهانی دوم از آلمان و پس از فروپاشی شوروی از روسیه گریختند. با این حال، پیش‌بینی اینکه مرکز بعدی نوبل کجا خواهد بود، دشوار است، زیرا این امر به شبکه‌ای از عوامل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بستگی دارد.

توصیه به باز بودن مرزها

آندره گیم، فیزیکدان و برنده نوبل، بر اهمیت جابجایی تأکید می‌کند و می‌گوید: «جابجایی به نفع همه است. هر تازه‌وارد ایده‌های تازه، تکنیک‌های جدید و روش‌های متفاوتی برای نگاه به مشکلات قدیمی با خود می‌آورد. کشورهایی که از این ترکیب استقبال می‌کنند، هوشیار باقی می‌مانند.»

تأثیر کامل تغییرات سیاست‌های امروزی بر فهرست برندگان نوبل، احتمالا تنها در «مدت زمان بسیار طولانی» احساس خواهد شد.