«شیفت»؛ کلان‌راهبرد ایران برای گذار از خام‌فروشی و خلق ارزش افزوده

با وجود برخورداری ایران از ظرفیت‌های ملی کم‌نظیر مانند موقعیت استثنایی جغرافیایی و منابع عظیم انرژی، کشور همچنان با جایگاه شایسته خود در زنجیره ارزش جهانی فاصله دارد. این فاصله، عمدتاً ناشی از غفلت از یک رویکرد هوشمندانه و یکپارچه در مدیریت حمل‌ونقل و صنایع تبدیلی است که به خام‌فروشی دامن زده و کشور را از ثروت عظیم و خلق ارزش افزوده محروم ساخته است.

ابتکار «شبکه یکپارچه فرآوری و ترابری» (شیفت) به عنوان یک کلان‌راهبرد ملی و تغییر پارادایم حکمرانی، با هدف گذار هوشمندانه اقتصاد کشور از خام‌فروشی به سوی منطق «خلق ارزش افزوده» مطرح شده است. هدف اصلی «شیفت» ارتقای مشارکت ایران در زنجیره ارزش جهانی، شکوفایی اقتصادی عدالت‌محور و پایدار و مبارزه با خام‌فروشی است.

این کلان‌راهبرد با بهره‌گیری از بهینه‌سازی، هوش مصنوعی و طراحی مکانیزمی خاص، تخصیص منابع و تسهیلات را بر اساس میزان درجه فرآوری و خلق ارزش افزوده دنبال می‌کند و به دنبال احیای حکیمانه زنجیره‌های ارزش ملی، منطقه‌ای و جهانی است.

ضرورت طراحی «شیفت»: پاسخ به چالش حکمرانی اقتصادی

محمد تمنایی، عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی اصفهان و طراح ابتکار «شیفت»، در گفت‌وگو با ما، چالش‌های اقتصادی کشور را ریشه در شیوه حکمرانی کنونی دانست و تأکید کرد که برای برون رفت از وضعیت خام‌فروشی، نیاز به تغییر ریل حکمرانی اقتصادی وجود دارد.

وی افزود: «شیفت» دقیقاً در راستای تحقق تدبیر بیست و دوم سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت طراحی شده که بر «کاهش مستمر سقف صادرات مواد خام و جایگزینی آن با زنجیره پیش‌رونده تولید ارزش افزوده ملی» تأکید دارد. این ابتکار به دنبال بهره‌مندی حکیمانه از فرصت‌های عظیم منابع طبیعی و موقعیت ژئواستراتژیک ایران برای گذار به یک اقتصاد ارزش‌آفرین است.

تمایز «شیفت» با مدل‌های سنتی اقتصاد جهانی

تمنایی هدف اصلی «شیفت» را استفاده بهینه از مزیت‌های سرزمینی برای احیای حکیمانه زنجیره‌های ارزش ملی، منطقه‌ای و جهانی با رویکرد ارتقای عدالت منطقه‌ای عنوان کرد و به تمایز آن با مدل‌هایی نظیر «منحنی لبخند» اشاره کرد:

در مدل‌های جهانی مانند «منحنی لبخند»، بخش‌های با ارزش افزوده بالاتر به کشورهای توسعه‌یافته و بخش‌های با ارزش پایین‌تر (مانند تولیدات ملموس) به کشورهای در حال توسعه برون‌سپاری می‌شود. اما منطق حکمرانی «شیفت» بر خلق ارزش از طریق تخصیص و تهاتر یکپارچه منابع استوار است که ثمره آن، توسعه روابط اقتصادی برد-برد و مقابله با انحصارگرایی و استثمار خواهد بود.

وی تهاتر فناوری‌های سطح بالا با سایر منابع خلق ارزش در کشورهای ذی‌نفع را نمونه‌ای از این رویکرد دانست که در نگاه انحصارگرایانه مدل «منحنی لبخند» به سادگی قابل دستیابی نیست.

شش مؤلفه کلیدی حکمرانی در «شیفت»

برای پیاده‌سازی این کلان‌راهبرد، شش مؤلفه حکمرانی کلیدی معرفی شده‌اند:

• یکپارچه‌سازی منابع: برقراری پیوندهای شهودی و غیرشهودی میان منابع یازده‌گانه خلق ارزش.
• نظام‌نامه جامع: تدوین سندی برای جهت‌گیری مطلوب سیاست‌گذاری‌ها بر اساس اسناد بالادستی.
• سازوکارهای حکمرانی: تعیین سازوکارهای مطلوب برای مدیریت منابع یازده‌گانه.
• تعیین بازیگران: مشخص کردن ساختار چندسطحی و تعامل مطلوب میان بازیگران.
• سکوی هوشمند: طراحی نرم‌افزار پشتیبان تصمیم برای زنجیره‌های ارزش.
• نظام حمل‌ونقل: استقرار نظام سلسله‌مراتبی حمل‌ونقل و لجستیک.

رویکرد اقتضائی در حکمرانی اقتصادی

حکمرانی اقتصادی در «شیفت» رویکردی اقتضائی دارد و انطباق کاملی با دیدگاه‌های توسعه‌گرا (متمرکز) یا بازارمحور (غیرمتمرکز) ندارد. تصمیم‌گیری بر اساس ماهیت منابع صورت می‌گیرد:

نقش سکوی هوشمند و رفع محدودیت جغرافیایی

سکوی هوشمند نرم‌افزاری «شیفت» به عنوان یک سامانه پشتیبان تصمیم در سطح کلان عمل می‌کند. کارکرد اصلی آن تضمین عدالت در تخصیص منابع و تسهیلات بر اساس میزان درجه فرآوری و خلق ارزش افزوده و کاهش خام‌فروشی است. این سامانه وظیفه رصد، ارزیابی و نظارت بر عملکرد بازیگران و اولویت‌بندی پویای زنجیره‌های ارزش را بر عهده دارد.

تمنایی در خصوص تمایز «شیفت» با مناطق آزاد تجاری گفت: «شیفت» برخلاف مناطق آزاد که تسهیلات را به مکان جغرافیایی محصور وابسته می‌کنند، تسهیلات را به عملکرد راستی‌آزمایی‌شده در جهت خلق ارزش افزوده تخصیص می‌دهد. این امر ضمن گسترش شمول عدالت منطقه‌ای، امکان سوءاستفاده از تسهیلات را به شدت کاهش می‌دهد.

نظام سلسله‌مراتبی حمل‌ونقل و لجستیک

حوزه حمل‌ونقل و لجستیک در «شیفت» با هفت سیاست محوری دنبال می‌شود. این نظام سلسله‌مراتبی از قابلیت‌های متنوع انواع گونه‌های حمل‌ونقل بهره می‌برد تا پشتیبانی بهینه زنجیره‌های ارزش و تجارت داخلی و بین‌المللی را فراهم کند:

• حمل‌ونقل جاده‌ای: در طبقه عملکردی پایینی برای مسافت‌های کوتاه و اتصال به کارخانجات کوچک.
• حمل‌ونقل ریلی: در طبقه میانی با نقش محوری، شامل قطارهای برنامه‌ای که مسیردهی و زمان‌بندی آن‌ها بر اساس الگوی جریان بار حاصل از زنجیره‌های ارزش و نیاز به فرآوری مشخص می‌شود.

این سیستم به دلیل ماهیت شبکه‌ای، انعطاف‌پذیری بالایی در سازگاری با تغییرات الگوی تقاضا دارد.

تهاتر منابع و دیپلماسی اقتصادی

تهاتر و تخصیص یکپارچه، قلب منطق «شیفت» است و به معنای برقراری پیوند میان منابع مختلف (مانند مواد خام، انرژی، فناوری و سرمایه مالی) برای تجویز نسخه‌های مطلوب تجاری است. تمنایی مثالی از این تهاتر در روابط با کشورهای دیگر ارائه داد:

صادرات مواد خام و انرژی ایران به یک کشور شریک، باید مشروط به میزان مشارکت آن کشور در توسعه صنایع تبدیلی ایران و میزان سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های اولویت‌دار حمل‌ونقل ایران باشد. این سازوکار، پیشرفت همه کشورهای ذی‌نفع را تضمین و از انحصار در فناوری یا سرمایه‌گذاری جلوگیری می‌نماید.

اجرای کامل «شیفت» می‌تواند تحولی در دیپلماسی اقتصادی ایجاد کند؛ به جای نگاه صرفاً ترانزیتی به کریدورها، آن‌ها را بستری برای توزیع کسب و کار و ارزش افزوده در طول جغرافیا می‌بیند. نتیجه این رویکرد، تقویت روابط اقتصادی برد-برد و محوری شدن نقش ایران به عنوان قطب فرآوری و ترابری در منطقه خواهد بود.

موانع کلان اقتصادی پیش روی «شیفت»

تمنایی مهم‌ترین مانع پیش روی اجرای «شیفت» را سیاست‌های پولی و بانکی کشور دانست. وی معتقد است تا زمانی که مقررات محدودکننده فعالیت‌های نامولد اقتصادی (مانند سفته‌بازی) و اراده‌ای برای کاهش نرخ بهره بانکی وجود نداشته باشد، پیش‌نیازهای کلان اقتصادی «شیفت» محقق نخواهد شد؛ چرا که سرمایه‌گذاری در بخش‌های پایین‌دستی زنجیره‌های ارزش صرفه اقتصادی پیدا نمی‌کند و منابع پولی از فعالیت‌های سفته‌بازی و خام‌فروشی خارج نخواهد شد.