تحلیل نوبل ادبیات ۲۰۲۵؛ از نویسنده مجارستانی تا شگفتی‌های چرچیل و ترامپ

در پی اعلام برنده جایزه نوبل ادبیات سال ۲۰۲۵، که به «لاسلو کراسنا هورکایی»، رمان‌نویس و فیلم‌نامه‌نویس مجارستانی رسید، مهرداد خدیر در یادداشتی به تحلیل این انتخاب و شگفتی‌های تاریخی جایزه نوبل ادبیات پرداخته است. دلیل انتخاب کراسنا هورکایی، «آثار تأثیرگذار و الهام‌بخش در میان وحشت آخرالزمانی و تأیید دوباره قدرت هنر» اعلام شده است.

برخلاف برخی گزارش‌ها مبنی بر عدم ترجمه آثار این نویسنده به فارسی، گویا آثاری چون «مالیخولیای مقاومت»، «تعقیب هومر»، «تانگوی شیطان» و «آخرین گرگ» به پارسی برگردانده شده‌اند. با این حال، نویسنده یادداشت، تمرکز خود را بر جنبه‌های غیرمتعارف اهدای این جایزه در طول تاریخ قرار داده است.

شگفتی‌های نوبل: از باب دیلن تا وینستون چرچیل

آکادمی سوئدی در برخی سال‌ها با انتخاب‌هایی غیرمنتظره، شگفتی‌ساز شده است. برجسته‌ترین این موارد عبارتند از:

• باب دیلن (۲۰۱۶): انتخاب این هنرمند که آوازه‌اش در موسیقی بود، نه ادبیات، بحث‌هایی را درباره جایگاه «ترانه» در گونه‌های ادبی و اینکه آیا موسیقی می‌تواند ذیل ادبیات قرار گیرد، برانگیخت. آکادمی نوبل برای توجیه این انتخاب، دیلن را «شاعری بزرگ» توصیف کرد که ۵۴ سال است خود را بازآفریده است.
• وینستون چرچیل (۱۹۵۳): اعطای نوبل ادبیات به این سیاست‌مدار مشهور انگلیسی، بزرگ‌ترین شگفتی تاریخ نوبل ادبیات محسوب می‌شود. توجیه آکادمی، قلم و بیان تأثیرگذار و فاخر چرچیل بود، هرچند او در درجه اول یک سیاست‌مدار و فرمانده جنگ بود، نه نویسنده حرفه‌ای.

مقایسه چرچیل و ترامپ: نوبل صلح یا ادبیات؟

نویسنده یادداشت، با اشاره به احتمال اعطای نوبل صلح به دونالد ترامپ که محقق نشد، به مقایسه چرچیل و ترامپ می‌پردازد. او معتقد است که بخت با نوبل ۲۰۲۵ ادبیات یار بود که به ترامپ تعلق نگرفت و خاطره سال ۱۹۵۳ تکرار نشد.

درواقع می‌خواستند به چرچیل، نوبل صلح بدهند منتها چگونه می‌شد به رهبر پیروز بریتانیا در جنگ دوم جهانی و فرمانده نیروی دریایی این کشور در جنگ جهانی اول جایزۀ صلح بدهند؟

به بیان دیگر، چون اهدای جایزه صلح به یک فرمانده جنگی دشوار بود، نوبل ادبیات با این توجیه به چرچیل داده شد: «برای توصیف استادانۀ تاریخ، زندگی‌نامه‌نویسی، فصاحت و بلاغت در دفاع از ارزش‌های انسانی.»

نویسنده تأکید می‌کند که ادبیات با تخیل سروکار دارد و سیاست با واقعیت، و نطق‌های چرچیل اگرچه از آرایه‌های ادبی بهره می‌بردند، اما زادۀ عالم واقع بودند، نه تخیل نویسنده. این تفاوت، مقایسه ترامپ (که با ادبیات بیگانه است) با چرچیل (که آداب‌دان بود) را از نظر ماهیت ادبیات توجیه می‌کند.

جایگاه نوبل ادبیات برای فارسی‌زبانان

در پایان، نویسنده به جایگاه این جایزه برای فارسی‌زبانان اشاره می‌کند و می‌گوید که نوبل ادبیات بر قامت بزرگانی چون گابریل گارسیا مارکز و ماریا بارگاس یوسا خوش نشسته است. همچنین، هر ساله شایعاتی درباره نامزدی نویسندگان ایرانی مانند احمد شاملو و محمود دولت‌آبادی مطرح می‌شود که به دلیل فاش شدن اسامی داوری‌ها پس از ۵۰ سال، واقعیت آن‌ها هنوز مشخص نیست.