مقایسه مدل‌های جهانی مدیریت شهری؛ چرا نظارت شورای شهر تهران ضعیف است؟

مقایسه مدل‌های جهانی: نظارت مشورتی، حداکثری و مؤثر

بررسی‌ها نشان می‌دهد که مدل‌های مدیریت شهری در کشورهای مختلف بر اساس تمرکز قدرت در دست شهردار، شورای شهر یا ترکیبی از این دو متفاوت است. این تعادل یا عدم تعادل، تأثیر مستقیمی بر اجرای پروژه‌های توسعه‌ای، شفافیت مالی و رضایت شهروندان دارد. سه مدل جهانی مورد بررسی عبارتند از:

• لندن: «نظارت مشورتی» - تمرکز قدرت در دست شهردار برای تصمیم‌گیری سریع.
• پاریس: «نظارت حداکثری» - ترکیب وظایف شهردار و شورا با توازن نسبی قدرت.
• سئول: «نظارت مؤثر» - همکاری نزدیک شورا و شهردار با تأکید بر شفافیت مالی و مشارکت شهروندان.

لندن: اختیارات گسترده شهردار و نظارت مشورتی شورا

ساختار حکومتی لندن (Greater London Authority - GLA) شامل شهردار و شورای شهر (London Assembly) است. شهردار لندن مسئول سیاست‌های کلان‌شهری، حمل‌ونقل، مسکن و ایمنی است و از اختیارات گسترده‌ای برخوردار است. شورای شهر با ۲۵ عضو، نقش نظارتی و مشورتی دارد و قدرت اجرایی آن محدود است.

• تمرکز قدرت: شهردار لندن (صادق خان از مه ۲۰۱۶) دارای اختیارات گسترده در سیاستگذاری است.
• محدودیت مالی: تنها حدود ۷ درصد از درآمدهای مالیاتی لندن در اختیار شهردار است و تصمیمات مالی تحت تأثیر دولت مرکزی قرار دارد.
• مزیت: این مدل سرعت تصمیم‌گیری را افزایش می‌دهد.
• چالش: امکان مشارکت واقعی شورا و شفافیت کامل را کاهش می‌دهد.
• نمونه اجرایی: استراتژی حمل‌ونقل ۲۰۲۴ با هدف افزایش سهم حمل‌ونقل عمومی، دوچرخه‌سواری و پیاده‌روی به ۸۰ درصد تا سال ۲۰۴۱.

پاریس: توازن نسبی قدرت و تداخل وظایف

در پاریس، شهردار علاوه بر مدیریت شهری، رئیس شورای شهر و شورای دپارتمان نیز هست. شورای شهر وظایف تصویب بودجه، کنترل سیاست‌ها و نظارت بر اجرای پروژه‌ها را بر عهده دارد. این مدل به دنبال توازن قدرت و کنترل تصمیمات است.

• ساختار: شهردار و شورای شهر به طور همزمان مسئول سیاستگذاری و نظارت هستند.
• چالش اصلی: تداخل وظایف میان شهردار و شورا و وابستگی به دولت ملی، که سرعت تصمیم‌گیری و اجرای پروژه‌ها را کند می‌کند.
• نقش شورا: شورا نقش بازدارنده و همزمان تسهیل‌کننده را دارد و می‌تواند مسیر تصمیم‌گیری شهردار را تغییر دهد.
• مزیت: افزایش امکان مشارکت شهروندان و شفافیت.
• نمونه اجرایی: طرح شهردار (آن هیدالگو) برای کاهش ۴۰ درصد آلودگی هوا و تبدیل پاریس به «پایتخت باغی» با تبدیل ۵۰۰ خیابان به مناطق سبز.

سئول: همکاری فعال و شفافیت مالی

مدل سئول بر همکاری نزدیک میان شهردار و شورا و شفافیت مالی تأکید دارد. شهردار مسئول سیاست‌های توسعه شهری و شورا نقش فعالی در تصویب بودجه، نظارت و مشارکت شهروندان دارد. این مدل به دنبال تعادل قدرت است.

• ویژگی شاخص: «شفافیت مالی و پاسخگویی به شهروندان». تمامی پروژه‌های بزرگ با مشارکت شورا تصویب می‌شوند.
• نقش شورا: شورا نقش تسهیل‌کننده پروژه‌ها را دارد و شهردار اختیارات کافی برای اجرا در چارچوب قوانین ملی دارد.
• مشارکت شهروندان: مشارکت مستقیم شهروندان در اصول اساسی دولت محلی سئول صریحاً ذکر شده است.
• نتیجه: تعادل قدرت و همکاری فعال، کیفیت تصمیم‌گیری، سرعت اجرا و رضایت شهروندان را افزایش می‌دهد.
• نمونه اجرایی: پروژه‌های توسعه خطوط مترو و برنامه‌های مسکن اجتماعی که با مدیریت مشترک منابع و سیاست‌ها اجرا می‌شوند.

مدیریت شهری تهران: تمرکز نامتوازن و ضعف نظارت

در ایران، مدیریت شهری بر اساس قانون شهرداری‌ها و شوراهای اسلامی شهر و روستا تعریف شده است. شهردار مسئول اجرای سیاست‌های شهری است و به شورا پاسخگوست، اما عملاً اختیارات اجرایی زیادی دارد و می‌تواند بسیاری از تصمیمات را بدون موافقت شورا اجرا کند. شورای شهر نقش نظارتی و تصویب‌کننده بودجه دارد، اما فاقد اختیارات کامل برای «اعمال نظارت واقعی» است.

چالش‌های مدل تهران:

1. تمرکز قدرت نامتوازن: شهردار بیشترین اختیارات اجرایی را دارد، اما محدودیت‌های قانونی و مالی باعث کندی پروژه‌ها می‌شود.
2. اثرگذاری محدود شورا: شورا بیشتر به تذکر و پیشنهاد محدود می‌شود و نمی‌تواند در تصمیمات کلان اثرگذار باشد.
3. وابستگی به دولت مرکزی: پروژه‌های کلان نیازمند تأیید و هماهنگی با وزارت کشور و سازمان‌های دولتی هستند (مانند تأخیر در پروژه متروی تهران).

این مدل منجر به پروژه‌های کند، شفافیت متوسط و مشارکت محدود شهروندان در تصمیم‌گیری شده است. وضعیت تهران نشان می‌دهد که تمرکز قدرت اجرایی در دست شهردار، سرعت تصمیم‌گیری را افزایش می‌دهد اما اثرگذاری شورا و شفافیت کاهش می‌یابد.

منشأ ضعف نظارت شورای شهر تهران

زهرا نژادبهرام، عضو شورای شهر دوره پنجم، منشأ ضعف نظارت شورا را ناشی از عدم تمایل شورا به نظارت عملی و واگذاری اختیارات قانونی خود به شهرداری می‌داند. بر اساس قوانین، شورای شهر دارای اختیارات گسترده‌ای از جمله نظارت، تصویب برنامه و بودجه، و حتی استیضاح شهردار است.

نژادبهرام تأکید کرد: «شورای شهر با عبور از اختیاراتی که دارد، فرصت‌هایی را به نفع شهرداری برای تصمیماتی بدون رای و نظارت شورا ایجاد کرده است.»

کمیسیون‌های شورای شهر ظرفیت ویژه‌ای برای نظارت حداکثری و بازخواست از مدیریت شهری دارند، اما عدم استفاده از این ظرفیت، نظارت را به تذکرات شفاهی محدود می‌کند. همچنین، کلیه مصوبات و تصمیمات شهری باید از فیلتر شورای شهر و هیئت تطبیق (متشکل از قاضی قوه قضائیه، فرماندار تهران و عضو شورا) عبور کنند، که نشان می‌دهد شهرداری‌ها بدون تصویب شورا هویتی ندارند و مجری تصمیمات شورا هستند.

نژادبهرام مدل لندن را به عنوان الگویی استثنایی برای ارتقاء مشارکت شهروندان معرفی می‌کند که در آن سیاست‌ها از پایین به بالا حرکت می‌کنند، در حالی که در تهران این مسیر معکوس است.