بررسی‌های دقیق اقتصادی نشان می‌دهد که تورم نقطه‌به‌نقطه کالاهای خوراکی و رشد نقطه‌به‌نقطه «پول» در اقتصاد ایران، همبستگی بسیار بالایی را در بلندمدت به نمایش گذاشته‌اند. این همبستگی به حدی است که بخش قابل توجهی از نوسانات تورم خوراکی‌ها را می‌توان با تغییرات رشد پول توضیح داد. کارشناسان معتقدند که افزایش انتظارات تورمی در جامعه، عامل اصلی تشدید این همراهی میان رشد پول و تورم کالاهای ضروری مانند خوراکی‌ها است.

در شرایط افزایش انتظارات تورمی، افراد برای حفظ ارزش دارایی خود در برابر بی‌ارزش شدن پول، تقاضا برای کالاهای خوراکی با قابلیت نگهداری را افزایش می‌دهند. این رفتار منجر به رشد نرخ تورم در بخش خوراکی‌ها می‌شود و نشان می‌دهد که افزایش قیمت این کالاها یکی از مهم‌ترین مقاصد انتظارات تورمی در اقتصاد ایران است.

افزایش محسوس همبستگی در سال‌های اخیر

تورم خوراکی‌ها به دلیل تأثیر مستقیم بر معیشت خانوارها، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که رابطه تنگاتنگی میان افزایش حجم پول در اقتصاد و جهش قیمت‌ها، به‌ویژه در بخش خوراکی‌ها، وجود دارد. این همبستگی بالا به این معناست که با افزایش رشد پول در اقتصاد، معمولاً با فاصله زمانی کوتاهی، تورم کالاهای خوراکی نیز افزایش می‌یابد.

رشد پول (شامل اسکناس و سپرده‌های دیداری) به معنای افزایش نقدینگی در دست مردم است. در شرایط انتظار افزایش قیمت‌ها، مردم برای جلوگیری از بی‌ارزش شدن پول خود، آن را سریع‌تر صرف مایحتاج ضروری زندگی می‌کنند. این افزایش تقاضا برای کالاهای روزمره مانند خوراکی‌ها، باعث رشد سریع‌تر قیمت آن‌ها می‌شود.

آمارها نشان می‌دهند که همراهی تورم نقطه‌ای کالاهای خوراکی و رشد نقطه‌ای پول طی سال‌های اخیر به‌طور محسوسی افزایش یافته است:

• همبستگی در دوره ۱۳۹۱ تا پایان ۱۴۰۰: ۰.۵۲
• همبستگی در دوره ۱۴۰۱ تا خرداد سال جاری: بیش از ۰.۹۱

این ارقام حاکی از افزایش شدید همبستگی میان رشد «پول» و نرخ تورم در سال‌های اخیر است.

انتظارات تورمی بالاتر از میانگین بلندمدت

نقدینگی شامل دو بخش «پول» (اسکناس و سپرده‌های دیداری) و «شبه پول» (سپرده‌های مدت‌دار) است. پول بخش کاملاً سیال نقدینگی محسوب می‌شود که تأثیرگذاری زیادی بر تورم دارد. در تحلیل‌های اقتصادی، نسبت «پول» به «شبه پول» به‌عنوان یک نماگر برای تخمین انتظارات تورمی به کار می‌رود.

داده‌های بانک مرکزی نشان می‌دهد که در حال حاضر، این نماگر انتظارات تورمی در سطوحی بالاتر از میانگین بلندمدت قرار دارد. این شاخص در خرداد ماه سال جاری، همچون ۳۰ ماه منتهی به آن، ۳۰ درصد گزارش شده است.

نوسانات تاریخی تورم خوراکی و رشد پول (۱۳۹۱ تا ۱۴۰۴)

طی یک دهه اخیر، روند تورم خوراکی‌ها و نرخ رشد پول فراز و نشیب‌های زیادی را تجربه کرده است. فاصله بین بالاترین و پایین‌ترین رقم ثبت شده برای تورم نقطه‌به‌نقطه خوراکی در این بازه زمانی، بیش از ۸۰ واحد درصد بوده است:

ثبت رکوردهای جدید پس از سال ۱۳۹۷

از ابتدای سال ۱۳۹۷، تورم خوراکی‌ها و حجم پول وارد سطوح جدیدی از رشد شدند. رشد نقطه‌به‌نقطه پول که از سال ۱۳۹۱ تا اردیبهشت ۱۳۹۷ در ارقام زیر ۴۰ درصد نوسان داشت، تنها در دو ماه (از اردیبهشت ۱۳۹۷ با ۲۰ درصد به مرداد ۱۳۹۷ با ۴۰ درصد) دو برابر شد.

مهم‌ترین نوسانات رشد پول:

• از مرداد ۱۳۹۷ تا شهریور ۱۴۰۲ (بیش از سه سال)، رشد پول در حوالی ۴۰ درصد یا بالاتر نوسان داشته است.
• در بسیاری از ماه‌ها، این شاخص بیش از ۶۰ درصد گزارش شده است.
• بالاترین رقم ثبت شده ۸۹ درصد در مهر ماه سال ۱۳۹۹ بوده است.
• از مهر ماه سال ۱۴۰۲، این شاخص به سطوح پایین‌تر از ۴۰ درصد بازگشته است.

روند مشابه تورم خوراکی‌ها:

تورم نقطه‌ای کالاهای خوراکی و آشامیدنی نیز روندی مشابه رشد پول داشته است. این شاخص که طی سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۶ زیر ۲۰ درصد بود، در مرداد ماه ۱۳۹۷ به ۲۴.۷ درصد رسید و حتی در فروردین سال ۱۳۹۸ رکورد ۸۴.۵ درصدی را ثبت کرد.

مکانیسم پولی شارژ تورم و نقش خوراکی‌ها

کارشناسان اقتصادی، رشد نقدینگی را یکی از عوامل اصلی افزایش تورم می‌دانند. زمانی که حجم پول سریع‌تر از تولید کالا و خدمات افزایش یابد، تقاضا برای کالاها، به‌ویژه خوراکی‌ها، بالا می‌رود. اگر عرضه نتواند با این افزایش تقاضا هماهنگ شود، قیمت‌ها افزایش یافته و تورم شکل می‌گیرد.

خوراکی‌ها به دلیل ماهیت ضروری خود، اولین گروه کالایی هستند که اثر رشد نقدینگی بر آن‌ها مشاهده می‌شود. برای مثال، در سال‌هایی که نقدینگی رشد بالای ۳۰ درصد داشته، قیمت مواد غذایی بیش از ۴۰ درصد افزایش یافته است. این امر نشان می‌دهد که عرضه پول بیش از ظرفیت اقتصاد، موتور تورم است و خوراکی‌ها اولین قربانیان آن در سفره مردم ایران هستند.

با این حال، پول تنها عامل نیست. نوسانات نرخ ارز، هزینه واردات، شرایط جوی و سیاست‌های حمایتی دولت نیز در شکل‌گیری تورم خوراکی نقش مهمی دارند. برای کنترل پایدار تورم خوراکی، سیاست‌های موفق باید هم به عوامل پولی (کنترل رشد نقدینگی) و هم به عوامل غیرپولی توجه داشته باشند.