تحلیل مرکز پژوهش‌های مجلس از بودجه ۱۴۰۴: رشد ۴۵ درصدی ۲۱۲ ردیف بودجه

سهم قوا از بودجه دستگاه‌های اجرایی

دستگاه‌های اجرایی به چهار بخش اصلی تقسیم شده‌اند: قوه مجریه، مقننه، قضائیه و سایر دستگاه‌ها. سایر دستگاه‌ها شامل نهادهایی مانند مجامع و شوراهای عالی، نیروهای مسلح، مراکز فرهنگی و حوزوی و نهادهای حمایتی و امدادی هستند.

قوه مجریه با ۲۴۴۷ هزار میلیارد تومان، بیشترین سهم را دارد که بیش از ۹۲ درصد آن به وزارتخانه‌ها اختصاص یافته است. در میان وزارتخانه‌ها، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، تعاون، کار و رفاه اجتماعی و آموزش و پرورش به ترتیب بیشترین سهم را دارند و وزارت نفت کمترین سهم را به خود اختصاص داده است.

چالش‌های ساختاری و تخصیص اعتبارات

گزارش مرکز پژوهش‌ها به دو چالش مهم در تخصیص بودجه وزارتخانه‌ها اشاره می‌کند:

۱. وابستگی به شرکت‌های تابعه و اصلاح ساختار بودجه

بخش عمده‌ای از وظایف برخی وزارتخانه‌ها (مانند وزارت نفت) از طریق شرکت‌های تابعه انجام می‌شود و منابع مالی آن‌ها از بودجه عمومی دولت تأمین نمی‌شود. این امر باعث می‌شود که سهم این وزارتخانه‌ها از بودجه عمومی کم باشد و رابطه کارفرما-کارگزار و جایگاه نظارتی آن‌ها مخدوش شود. از این رو، گزارش اصلاح رابطه مالی دستگاه‌های اجرایی سیاستگذار با سازمان‌ها و شرکت‌های تابعه دولتی را یکی از محورهای اصلاح ساختار بودجه می‌داند.

۲. تمرکز اعتبارات بر صندوق‌های بازنشستگی

بخش قابل توجهی از بودجه برخی وزارتخانه‌ها صرف کمک به ناترازی صندوق‌های بازنشستگی می‌شود:

• وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی: از بیش از ۴۴۰ هزار میلیارد تومان اعتبار عمومی، بیش از ۳۹۰ هزار میلیارد تومان (معادل ۸۸.۶ درصد) به صندوق بازنشستگی کشوری اختصاص یافته است. این تمرکز، امکان پیشبرد سیاست‌های حمایتی وزارتخانه را محدود کرده است.
• وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح: از حدود ۲۵۰ هزار میلیارد تومان بودجه، ۱۸۰ هزار میلیارد تومان مربوط به اعتبارات سازمان تأمین اجتماعی نیروهای مسلح است.

همچنین، بنیاد شهید و امور ایثارگران با سهمی بیش از ۱۲۰ هزار میلیارد تومان (ناشی از پرداخت حقوق و مستمری جانبازان و خانواده شهدا) در میان دستگاه‌های زیر نظر رئیس‌جمهور، سهم قابل توجهی دارد.

رشد اعتبارات و دستگاه‌های با بیشترین افزایش

مجموع اعتبارات عمومی دستگاه‌های اجرایی در قانون بودجه ۱۴۰۴ نسبت به سال ۱۴۰۳، ۴۱.۵ درصد رشد داشته است. این رشد در برخی دستگاه‌ها بسیار چشمگیر بوده است:

دستگاه‌های با بیشترین رشد اعتبارات:

• سازمان بازرسی کل کشور (قوه قضائیه): با ۱۴۵ درصد، بیشترین رشد اعتبارات عمومی را داشته است. (این رشد در بودجه ۱۴۰۳ نسبت به عملکرد ۱۴۰۲ نیز حدود ۱۱۰ درصد بوده است.)
• دیوان محاسبات کشور (قوه مقننه): با ۱۰۰ درصد رشد، بیشترین میزان رشد در میان زیرمجموعه‌های قوه مقننه را تجربه کرده است.

دستگاه با بیشترین کاهش اعتبارات:

نهاد ریاست‌جمهوری با کاهش نزدیک به ۳۶ درصدی، بیشترین کاهش اعتبارات عمومی را داشته است. دلیل اصلی این کاهش، انتقال ردیف «دبیرخانه ستاد حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» از ۷ هزار میلیارد تومان به ۱۰۰ میلیارد تومان و تخصیص ۷.۹ هزار میلیارد تومان برای آن در جدول متفرقه بوده است.

پیشنهادهای مرکز پژوهش‌ها برای بودجه‌ریزی برنامه‌محور

گزارش مرکز پژوهش‌ها بر لزوم حرکت به سمت بودجه‌ریزی برنامه‌محور تأکید دارد و دو پیشنهاد کلیدی را مطرح می‌کند:

مجلس در فرآیند تصویب لایحه بودجه، بررسی برنامه‌ها را در اولویت قرار دهد تا به تحقق بودجه‌ریزی برنامه‌محور کمک کند و برنامه‌های اجرایی را اصالت بخشد.

همچنین، گزارش به رشد بالای اعتبارات در برخی ردیف‌ها اشاره می‌کند: از میان بیش از ۷۵۰ ردیف بودجه دستگاه‌های اجرایی، ۲۱۲ ردیف بیش از ۴۵ درصد رشد را تجربه کرده‌اند که این میزان بیشتر از رشد اجتناب‌ناپذیر مانند حقوق و دستمزد است. این امر نشان می‌دهد که تعداد قابل توجهی از دستگاه‌ها رشدی بیش از حد معمول داشته‌اند که لزوماً در راستای برنامه‌های دارای اولویت نیست. از این رو، گزارش پیشنهاد می‌کند که این ظرفیت برای هزینه‌های اساسی و برنامه‌های دارای اولویت کشور مورد استفاده قرار گیرد.