«ماهی در قلاب»؛ روایت مشترک ایران و تاجیکستان از سینما و پیوندهای فرهنگی

شکل‌گیری همکاری مشترک و وسواس کارگردان

امیر تاجیک، تهیه‌کننده فیلم، درباره چگونگی آغاز این پروژه توضیح داد که ایده کار دو سال پیش در جشنواره جهانی فیلم فجر و طی دیدار محی‌الدین مظفر با مدیر آی‌فیلم مطرح شد. از آنجا که یکی از اهداف آی‌فیلم به زبان دری، مخاطبان در افغانستان و تاجیکستان هستند، تولید آثار در تاجیکستان جزو مأموریت‌های این شبکه محسوب می‌شد.

تاجیک با اشاره به سابقه درخشان مظفر (کسب ۲۶ جایزه برای فیلم قبلی‌اش «بخت») و آشنایی او با سینماگران ایرانی نظیر کیارستمی، این همکاری را زمینه‌ای مناسب دانست. وی تأکید کرد که وسواس و حساسیت مظفر در مراحل مختلف تولید، از جمله نگارش فیلمنامه، انتخاب لوکیشن‌ها و بازیگران، از ویژگی‌های برجسته این پروژه بوده است:

• انتخاب بازیگر نقش «دلیر»: عبدالله عبدالرحیم‌زاده از میان حدود ۱۸۲۵ نفر در ۴۲ یتیم‌خانه در سراسر تاجیکستان انتخاب شد.
• انتخاب لوکیشن: کارگردان حدود سه ماه به تمامی مناطق تاجیکستان سفر کرد تا بهترین لوکیشن‌ها را انتخاب کند.
• بودجه تولید: فیلم «ماهی در قلاب» با حدود یک چهارم بودجه فیلم‌های معمولی (که در رنج ۴۰ میلیارد تومان ساخته می‌شوند) تولید شده است.

فرآیند نگارش فیلمنامه و پیوند فرهنگی

فیلمنامه اولیه در تاجیکستان نوشته شد، اما فرآیند اصلاح و بازنویسی آن حدود هفت ماه در شورایی در آی‌فیلم به طول انجامید. تاجیک تأکید کرد که در این اصلاحات، نکاتی مرتبط با ایران مانند اشاره به «زبان نیاکان» یا «تونل استقلال» گنجانده شد، زیرا ایران و تاجیکستان بخشی از یک ایران فرهنگی بزرگ تلقی می‌شوند.

محی‌الدین مظفر، کارگردان فیلم، اعلام کرد که فیلمبرداری در مجموع ۴۵ روز به طول انجامیده است.

سینمای تاجیکستان و تأثیرپذیری از ایران

مظفر درباره شناخت خود از سینمای ایران گفت: «ما کارگردانان تاجیکستان، خودمان را جزئی از سینمای ایران می‌دانیم. با اینکه حدود ۸۰ سال جزو اتحاد جماهیر شوروی بودیم، اما همیشه توجه و ریشه‌های ما در ایران بوده است.»

اکثر فیلمسازان تاجیکستان، فیلم‌ها و کارگردانان ایرانی را می‌شناسند. حتی وقتی فیلم‌های ما در هر جشنواره خارجی شرکت می‌کنند، به ما می‌گویند که فیلم‌هایتان بسیار شبیه سینمای ایران است. مانند فیلم‌های کیارستمی، در فیلم‌های ما نیز شعر وجود دارد و بوی زبان فارسی حس می‌شود.

وی افزود که در سال ۲۰۱۲ در کارگاه‌های آموزشی عباس کیارستمی در جشنواره جهانی فیلم فجر شرکت کرده و از سینمای کلاسیک ایران تأثیر پذیرفته است. مظفر فیلم‌های کیارستمی و محسن مخملباف (که سال‌ها در تاجیکستان تدریس می‌کرد) را به طور ویژه دوست دارد.

به باور مظفر، از نظر فضاسازی و روایت، «ماهی در قلاب» بیش‌تر به فیلم «خانه دوست کجاست» ساخته کیارستمی نزدیک است، چرا که هر دو اثری ساده اما عمیق را روایت می‌کنند.

تجربه بازیگران تاجیک از همکاری با ایران

خورشید مصطفی‌اف، بازیگر باسابقه تاجیک، تجربه همکاری در این فیلم را مانند کار کردن با «برادری یک‌دل و همراه» توصیف کرد و گفت که هرگز احساس تفاوت بین دو کشور را نداشته است. وی همچنین از همکاری اخیر خود با شهرام مکری در فیلم «خرگوش سیاه، خرگوش سفید» در تاجیکستان ابراز خرسندی کرد.

مصطفی‌اف که ۲۷ سال سابقه فعالیت در تئاتر دارد، اشاره کرد که بازیگران تاجیک عمدتاً تحت تأثیر مکتب استانیسلاوسکی تربیت می‌شوند، اما او شخصاً بیشتر با روش فرخ قاسم آموزش دیده است.

چالش‌های سینما و تئاتر در تاجیکستان

محی‌الدین مظفر به تفاوت‌های سینمای ایران و تاجیکستان اشاره کرد:

وضعیت تولید و بازیگری:

• در ایران سالانه بیش از ۱۵۰ فیلم سینمایی و صدها فیلم کوتاه و سریال تولید می‌شود.
• در تاجیکستان، سینما رونق چندانی ندارد و تولیدات کم است.
• به دلیل کمبود تولیدات سینمایی، تئاتر در تاجیکستان رشد بیشتری داشته و بازیگران بیشتر پیشینه تئاتری دارند.
• حدود ۸۰ درصد بازیگران تاجیک پیشینه تئاتری دارند و با تکنیک‌های سینمایی و درک دوربین آشنا نیستند.

وضعیت زیرساخت‌ها:

مظفر همچنین اشاره کرد که فیلم‌های ایرانی در سینماهای تاجیکستان اکران نمی‌شوند و مردم این آثار را از طریق تلویزیون و آی‌فیلم تماشا می‌کنند. امیر تاجیک نیز از بازگشایی قریب‌الوقوع دفتر صداوسیما در تاجیکستان برای گسترش همکاری‌های تلویزیونی خبر داد.

انتخاب «دلیر» از میان یتیم‌خانه‌ها

مظفر درباره انتخاب عبدالله عبدالرحیم‌زاده برای نقش «دلیر» توضیح داد که معیارهای او برای این نقش، بازیگری بود که تجربه زندگی در یتیم‌خانه را داشته باشد. معیارهای سه‌گانه او عبارت بودند از:

1. داشتن سابقه زندگی در یتیم‌خانه.
2. برخورداری از استعداد بازیگری.
3. داشتن چهره‌ای معصوم و زیبا.

عبدالله که آخرین فردی بود که مظفر در یتیم‌خانه‌ها پیدا کرد، درباره روز انتخابش گفت که گروه فیلمسازی از هر کلاس چند نفر را جدا کرده و از او خواسته شد تا یک دعوای نمایشی را اجرا کند. او برای بیان دیالوگ‌ها مجبور بود هر جمله را سه تا چهار بار تمرین کند.

مظفر در پایان به چالش‌های فیلمبرداری اشاره کرد و گفت که به دلیل محدودیت زمانی در استفاده از طبیعت تاجیکستان، گاهی مجبور بودند ۱۸ تا ۲۰ ساعت در روز کار کنند. عبدالله نیز با وجود خستگی، تا ۲۰ ساعت بی‌وقفه در کنار گروه بود.