بهزیستی: ۲۵۴ هزار نابینا تحت پوشش هستند؛ ۵۰۰ میلیارد ریال برای تجهیزات بینایی هزینه شد

مطالبات جامعه نابینایان و الزامات قانونی

روز جهانی عصای سفید در حقیقت بازتاب‌دهنده مطالبات افراد نابینا و کم‌بینا است. این خواسته‌ها نه تنها در «قانون عصای سفید» که در اوایل دهه ۱۹۴۰ توسط سازمان ملل به تصویب رسید، بلکه در «کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت» و «قانون حمایت از حقوق معلولان» نیز صراحتاً مطرح شده است.

مهم‌ترین مطالبات این افراد شامل موارد زیر است:

• حق دسترسی کامل به امکانات آموزشی، بهداشت و سلامت.
• تردد ایمن در فضای شهری.
• مشارکت فعالانه در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی.

دولت مکلف است با تکیه بر ظرفیت‌های نظارتی «کمیته هماهنگی و نظارت بر اجرای قانون حمایت از حقوق معلولان»، تمامی دستگاه‌های کشور را به اجرای این قوانین و تأمین حقوق نابینایان ملزم سازد. سازمان بهزیستی نیز به‌عنوان متولی دولتی، همواره در چهارچوب دبیرخانه کمیته مذکور، جهت رایزنی با دستگاه‌های اجرایی برای پیگیری خواسته‌های این افراد تلاش می‌کند.

پیام اصلی روز جهانی عصای سفید

با وجود توانمندی‌ها و تجارب ارزنده بسیاری از افراد نابینا و کم‌بینا برای مشارکت فعال در عرصه‌های شغلی و اجتماعی، متأسفانه کم‌توجهی دستگاه‌ها مکرراً منجر به از بین رفتن فرصت‌های شغلی مناسب برای این افراد می‌شود. بنابراین، پیام اصلی روز عصای سفید، «شنیدن صدای نابینایان و درک مطالبات برحق آنان برای دستیابی به یک زندگی سالم، پویا و شکوفا» است.

آمار و خدمات حمایتی بهزیستی

توانمندسازی و تلفیق اجتماعی افراد دارای معلولیت بینایی از مهم‌ترین اهداف سازمان بهزیستی است که خط‌مشی‌های سازمان در تأمین منابع اعتباری و تدوین طرح‌ها و برنامه‌های توان‌بخشی بر اساس آن ترسیم شده است.

پوشش آماری و توانمندسازی اجتماعی

در حال حاضر، ۲۵۴,۵۱۵ نفر از افراد نابینا و کم‌بینا تحت پوشش سازمان بهزیستی قرار دارند. از این تعداد، ۹۳,۰۲۶ نفر زن و ۱۶۱,۴۸۹ نفر مرد هستند. سازمان بهزیستی تلاش می‌کند تا با سنجش دقیق نیازها و انطباق نوع خدمات با سطح عملکرد و محدودیت‌های این افراد، فرآیند خدمت‌رسانی را گسترش داده و زمینه توانمندسازی و تلفیق اجتماعی آنان را فراهم سازد.

برنامه‌های پیشگیری از معلولیت‌های بینایی

بخشی از تلاش‌های سازمان به اجرای برنامه‌های پیشگیرانه اختصاص یافته است. مهم‌ترین این برنامه‌ها عبارتند از:

• اجرای طرح «پیشگیری از تنبلی چشم» با همکاری سازمان آموزش‌وپرورش استثنایی و وزارت بهداشت.
• تدوین و اجرای برنامه‌های آگاه‌سازی درخصوص پیشگیری از انواع معلولیت‌ها در سراسر کشور.
• توسعه برنامه‌های مشاوره‌ ژنتیک در مراکز تخصصی.

همچنین، با هدف کمک به سلامت چشم سالمندان، طرح «سلام» (سلامت اجتماعی محله‌محور) با همکاری انجمن اپتومتری ایران، غربالگری و معاینه چشم این گروه را به‌صورت رایگان انجام می‌دهد.

آمار غربالگری تنبلی چشم (کودکان ۳ تا ۶ ساله)

برنامه کشوری پیشگیری از تنبلی چشم که از سال ۱۳۷۵ آغاز شده، اکنون بخشی از برنامه ششم توسعه کشور است و در سال ۱۴۰۳ به پوشش ۸۶ درصدی جمعیت گروه هدف دست یافته است. آمار کلی این برنامه از ابتدا تاکنون و عملکرد سال ۱۴۰۳ به شرح زیر است:

خدمات توان‌بخشی و تجهیزات کمک‌بینایی

توانمندسازی فرد نابینا مستلزم ارائه خدمات توان‌بخشی بلافاصله پس از تشخیص آسیب است. این خدمات در مراکز خانواده و کودک نابینای زیر شش سال و سایر مراکز تخصصی ارائه می‌شوند و شامل موارد زیر است:

• مشاوره‌ روان‌شناختی.
• آموزش مهارت‌های روزمره‌ زندگی (مانند تحرک و جهت‌یابی).
• آموزش مهارت‌های پرورش حواس جایگزین.
• بریل‌آموزی و مهارت‌های استفاده از امکانات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری گویا و بریل.

همچنین، برای کاهش محدودیت‌ها، وسایل کمک‌توان‌بخشی از قبیل عصای سفید، ساعت‌های گویا و بریل، رایانه، برجسته‌نگار و نرم‌افزارهای مربوطه در اختیار افراد نابینا قرار می‌گیرد.

جزئیات هزینه‌کرد تجهیزات کمک‌توان‌بخشی (سال ۱۴۰۳)

در سال ۱۴۰۳، از مجموع ۵,۰۰۰ میلیارد ریال اعتبار تجهیزات کمک‌توان‌بخشی، مبلغ ۵۰۰ میلیارد ریال (معادل حدود ۱۰ درصد کل اعتبار) برای تأمین وسایل کمک‌توان‌بخشی بینایی هزینه شده است. در مجموع، تعداد ۲۳,۹۰۹ فقره انواع وسایل کمک‌توان‌بخشی تأمین و در اختیار نابینایان و کم‌بینایان واجد شرایط قرار گرفته است.

حمایت‌های معیشتی، تحصیلی و مناسب‌سازی

سازمان بهزیستی در کنار خدمات تخصصی، توجه ویژه‌ای به معیشت، تحصیل و مناسب‌سازی محیط زندگی این گروه دارد.

خدمات معیشتی و رفاهی

در حوزه معیشت، ۱۹۲,۱۲۱ نفر از نابینایان و کم‌بینایان از کمک‌هزینه‌ معیشت توان‌بخشی (مستمری ماهانه) و ماده ۲۷ قانون حمایت از معلولان بهره‌مند هستند. سایر حمایت‌های معیشتی و رفاهی شامل:

• حق پرستاری خانواده‌محور: ۷,۷۷۸ نفر.
• کمک‌هزینه‌ ایاب و ذهاب: ۲,۷۸۳ نفر.
• تسهیلات بلیط سفر نیم‌بها (سماکارت): ۶۳۴ نفر.

همچنین، در سال ۱۴۰۳، تعداد ۷۹۰ نفر از افراد دارای آسیب بینایی از کمک‌هزینه‌ مناسب‌سازی مسکن و تجهیزات فعالیت‌های روزمره زندگی بهره‌مند شده‌اند. علاوه بر این، کودکان بهره‌مند از خدمات مراکز روزانه آموزشی و توانبخشی خانواده و کودک مبتلا به اختلالات بینایی، از پوشش ۱۰۰ درصدی یارانه برخوردار بوده‌اند.

تسهیلات تحصیلی و کنکور

در حوزه تحصیل، اقدامات مؤثری برای تسهیل حضور نابینایان در آزمون‌های سراسری (کنکور) انجام شده است، از جمله اختصاص وقت اضافه، استفاده از منشی مناسب و آموزش مسئولان شعب. همچنین، حمایت‌های مالی و آموزشی زیر ارائه شده است:

• کمک‌هزینه تحصیلی: ۱۱,۷۴۵ نفر.
• خدمات حمایتی شهریه دانشگاه: ۲,۴۱۳ دانشجوی نابینا و کم‌بینا.
• بهره‌مندی ۲۱۰ دانش‌آموز از خدمات بنیاد قلمچی از طریق تفاهم‌نامه همکاری.

در زمینه دسترس‌پذیری فضای مجازی، رایزنی‌هایی با شرکت‌های دانش‌بنیان صورت گرفته تا تولیدات نرم‌افزاری متناسب با نیازهای افراد نابینا (با امکانات گویا و بریل) ارائه شود و سایت‌ها و درگاه‌های اینترنتی استانداردسازی گردند.

توسعه خدمات توان‌بخشی مبتنی بر جامعه (CBR)

بخش عمده‌ای از خدمات سازمان به افراد دارای معلولیت، در قالب خدمات توان‌بخشی مبتنی بر جامعه (CBR) و با استفاده از ظرفیت‌های اجتماعی (سازمان‌های غیردولتی، خیریه‌ها و گروه‌های محلی) ارائه می‌شود. این برنامه که از سال ۱۳۷۴ آغاز شده، اکنون بخشی از برنامه ششم توسعه است و توانسته ۹۴ درصد از جمعیت شهری را تحت پوشش قرار دهد.

در مناطق روستایی، ۷۳,۱۶۰ فرد دارای آسیب بینایی (معادل ۱۴ درصد از کل جمعیت تحت پوشش این برنامه) هر ساله خدمات مختلفی در زمینه‌های سلامت، آموزش، معیشت و توانمندسازی دریافت می‌کنند. این خدمات شامل حمایت از طرح‌های خوداشتغالی، توسعه برنامه‌های فرهنگی–ورزشی و آموزش خانواده‌ها است.