نوبل اقتصاد ۲۰۲۵، رکود ادامه‌دار ایران و باتلاق سامانه‌ها؛ طلا رکورد زد

اقتصاد جهانی شاهد معرفی برندگان جایزه نوبل علوم اقتصادی ۲۰۲۵ بود که نظریه «تخریب خلاق» را به کانون توجه آورد، در حالی که در داخل ایران، اقتصاد همچنان با چالش‌های ساختاری متعددی دست و پنجه نرم می‌کند؛ از باتلاق سامانه‌های دولتی و رکود تورمی ادامه‌دار گرفته تا تلاش‌های استراتژیک برای بازگشایی مسیر به نظام مالی جهانی.

برندگان نوبل اقتصاد ۲۰۲۵: نظریه رشد نوآوری‌محور

جوئل موکر، فیلیپ آگیون و پیتر هوویت به دلیل تشریح رشد اقتصادی نوآوری‌محور، شایسته دریافت جایزه نوبل علوم اقتصادی در سال ۲۰۲۵ شناخته شدند. این نظریه نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از مسیر نوآوری به رشد پایدار دست یافت.

سهم برندگان در تبیین رشد پایدار

• جوئل موکر: نیمی از جایزه به وی اختصاص یافت. او با استفاده از منابع تاریخی، پیش‌نیازهای رشد پایدار از طریق پیشرفت فناوری را شناسایی کرده و علل تبدیل شدن این رشد به یک هنجار جدید را بررسی کرده است.
• فیلیپ آگیون و پیتر هوویت: نیم دیگر جایزه به طور مشترک به این دو محقق اهدا شد. آنها مکانیسم‌های پشت رشد پایدار را مطالعه کرده و مدل ریاضی برای مفهوم «تخریب خلاق» ارائه دادند.

مفهوم «تخریب خلاق»

تخریب خلاق (Creative Destruction) مفهومی است که در آن ورود محصولات جدید و بهتر به بازار، شرکت‌های عرضه‌کننده محصولات قدیمی را با ضرر مواجه کرده و در نهایت منجر به پیشرفت و رشد اقتصادی می‌شود.

چالش‌های ساختاری اقتصاد ایران

باتلاق سامانه‌های دولتی و تضعیف بخش خصوصی

اقتصاد ایران با انبوهی از سامانه‌های دولتی نظیر سامانه جامع تجارت، جامع انبارها، حقوق و دستمزد، مودیان مالیاتی و درگاه ملی مجوزها مواجه است. این سامانه‌ها که توسط سیاستگذاران معرفی شده‌اند، نتایج معکوسی به دنبال داشته‌اند:

• افزایش هزینه مبادله در اقتصاد.
• کاهش بهره‌وری.
• گسترش سیطره دولت و بنگاه‌های دولتی.

در نتیجه، اختراع این سامانه‌ها منجر به سرکوب و تضعیف بخش خصوصی شده است.

رکود ادامه‌دار: گزارش شاخص مدیران خرید (شامخ)

گزارش شاخص مدیران خرید (شامخ) شهریورماه نشان‌دهنده تداوم وضعیت رکودی در اقتصاد ایران است. هرچند بخش صنعت اندکی از محدوده خنثی فاصله گرفته، اما نگرانی‌ها همچنان پابرجا هستند. کاهش موجودی مواد اولیه، افت استخدام نیروی کار و بدبینی نسبت به آینده تولید از جمله دلایل این تداوم رکود است.

فشار هزینه‌ها و تشدید رکود تورمی

اختلاف فاحش میان شاخص قیمت مواد اولیه و قیمت محصولات تولیدی، نشان‌دهنده فشار شدید هزینه‌ها بر تولیدکنندگان است. این افزایش هزینه‌ها عمدتاً ناشی از فشار تحریم‌ها، ناپایداری سیاست‌های ارزی و سوءمدیریت اقتصادی است که به تشدید رکود تورمی منجر شده است.

وضعیت صنایع مختلف

بررسی وضعیت صنایع نشان می‌دهد که بخش‌های کلیدی اقتصاد همچنان در رکود نسبی قرار دارند:

• صنایع در رکود (زیر ۵۰): پوشاک و چرم، فرآورده‌های نفت و گاز، فلزی و خودروسازی.
• رکود عمیق: شاخص فعالیت صنایع نفت و گاز با عدد ۴۱.۵، که چالش‌های اصلی آن کمبود مواد اولیه، بحران انرژی و افت صادرات است.
• صنایع در رونق نسبی (بالای ۵۰): صنایع غذایی، نساجی و پلاستیک، که به دلیل گره خوردن به نیازهای روزمره مردم، وضعیت بهتری دارند.

در مجموع، شامخ شهریور تصویری از اقتصادی پرهزینه و تولیدی بی‌رمق ارائه می‌دهد.

گشایش‌های مالی بین‌المللی: پیوستن مشروط به CFT

پس از سال‌ها بحث و تأخیر، موافقت مشروط با پیوستن ایران به کنوانسیون CFT (بخشی از الزامات FATF) می‌تواند به عنوان یک سرمایه‌گذاری راهبردی برای آینده تلقی شود. تأثیرات بلندمدت این اقدام شامل بهبود دسترسی به روابط بانکی بین‌المللی، کاهش هزینه‌های مالی و جذب سرمایه‌گذاری خارجی است.

با این حال، در شرایط فعلی که تحریم‌ها شدید هستند و مکانیسم ماشه فعال شده، تأثیر فوری این اقدام بر وضعیت تجارت ایران محدود و ناچیز خواهد بود. انتظار می‌رود در صورت بهبود شرایط بین‌المللی و کاهش ریسک‌های سیاسی، این اقدام ظرف ۶ تا ۱۲ ماه زمینه گشایش‌های موقت در روابط بانکی و تجاری کشور را فراهم کند.

رکوردشکنی جهانی طلا و نقره

قیمت جهانی طلا روز دوشنبه به دنبال افزایش تقاضا برای دارایی‌های امن، به رکورد جدیدی دست یافت. این افزایش ناشی از دو عامل اصلی است:

1. افزایش تنش‌های تجاری میان چین و آمریکا.
2. انتظارات از کاهش نرخ بهره فدرال رزرو آمریکا.

همزمان با طلا، قیمت نقره نیز به بالاترین سطح تاریخی خود رسید.