شناسایی ۹ هزار ساختمان ناایمن در تهران و ابلاغ ضوابط ساخت‌وساز در حریم گسل‌ها

مأموریت‌های قانونی و پیشینه فعالیت مرکز

غزال راهب، رئیس مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، در نشستی با موضوع سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری سوانح، به وظایف مشخص این مرکز بر اساس قانون و اساسنامه در حوزه کاهش خطر سوانح اشاره کرد. وی یادآور شد که اولین شبکه شتاب‌نگاری کشور با راهبری مهندس معین فقید و با استفاده از اعتبارات بین‌المللی در این مرکز پایه‌گذاری شد.

ضوابط ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی

در بخش شناسایی محدوده گسل‌ها و تدوین دستورالعمل ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی، اقدامات مهمی با همکاری معاونت شهرسازی و معماری وزارت راه و شهرسازی انجام شده است:

• تعیین و ابلاغ حریم گسلی: محدوده‌های حریم گسلی در شش کلان‌شهر کشور تعیین و ابلاغ شده است.
• مراحل پایانی: این فرآیند در ۹ شهر دیگر به اتمام رسیده و در مرحله بررسی در شورای برنامه‌ریزی استان و سپس انتقال به شورای‌عالی شهرسازی و معماری برای ابلاغ قرار دارد.
• اجرای ضوابط: ضوابط ساخت‌وساز در حریم گسلی در ۲۴ شهر دیگر ابلاغ و مبنای عمل قرار گرفته است.

این ضوابط در جلوگیری از ساخت‌وسازهای غیرمجاز بر روی گسل‌ها بسیار مؤثر بوده و بازنگری آن با توجه به بازخوردهای دریافتی، جزو اولویت‌های فعلی مرکز تحقیقات برای کارآمدتر شدن است.

توسعه شبکه شتاب‌نگاری و سیستم پاسخ سریع

رئیس مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی به توسعه شبکه شتاب‌نگاری کشور اشاره کرد و گفت: در حال حاضر، بین ۱۴۰۰ تا ۱۶۰۰ دستگاه شتاب‌نگار نصب شده است و برنامه‌ریزی برای توسعه این شبکه تا حدود هزار دستگاه دیگر در دستور کار قرار دارد.

سامانه پاسخ سریع در مقابل زلزله

یکی از سیستم‌های مهمی که در این راستا دنبال می‌شود، ایجاد «سیستم پاسخ سریع در مقابل زلزله» است. این سامانه می‌تواند در لحظه وقوع بحران، نقطه کانونی خطر را شناسایی کرده و مسیر کمک‌رسانی را برای نهادهای امدادی تسهیل کند.

تجربه سوانح گذشته نشان داده که نهادهای کمک‌رسان معمولاً محدوده کلی وقوع سانحه را شناسایی می‌کنند و در مسیر رسیدن به مناطق آسیب‌دیده، بخشی از تجهیزات را پیش از رسیدن به کانون اصلی مصرف می‌کنند. اجرای طرح سیستم پاسخ سریع می‌تواند این ضعف را برطرف کند.

چند شهر پایلوت برای این طرح در نظر گرفته شده و در صورت تأمین اعتبار، شبکه مذکور در نقاط با ریسک بالای زلزله عملیاتی خواهد شد.

شناسایی ساختمان‌های ناایمن و فرونشست زمین

وضعیت ساختمان‌های ناایمن در تهران و استان‌ها

شناسایی ساختمان‌های ناایمن یکی از وظایف قانونی مرکز در حوزه کاهش بحران است. در شهر تهران با همکاری مدیریت بحران شهرداری، تاکنون حدود ۹ هزار ساختمان ناایمن شناسایی شده است؛ در حالی‌که برآورد می‌شود تعداد کل ساختمان‌های ناایمن حدود ۱۶ هزار مورد باشد.

در استان‌های مختلف نیز چک‌لیست‌ها و الگوهای آموزشی تهیه و ابلاغ شده است تا با همکاری استانداری‌ها، شهرداری‌ها و ستادهای مدیریت بحران استانی، روند شناسایی و ایمن‌سازی ساختمان‌ها ادامه یابد. این فرآیند شامل ساختمان‌های پرخطر و همچنین ساختمان‌های دستگاه‌های اجرایی است.

پایش و کنترل فرونشست زمین

شناسایی عرصه‌های فرونشست و کنترل ساخت‌وساز در این عرصه‌ها از دیگر اولویت‌های مهم مرکز است. وزارت راه و شهرسازی به‌صورت پسینی در این حوزه وارد می‌شود و در کنترل نرخ فرونشست نقش مستقیم ندارد. با این حال، کارگروه‌ها و کمیته‌هایی با مشارکت سازمان نقشه‌برداری کشور، سازمان زمین‌شناسی، نیروهای مسلح و پژوهشگاه فضایی برای پایش میزان نرخ فرونشست و هشداردهی به ابنیه فنی و سکونتگاه‌ها تشکیل شده است.

تاکنون بیش از ۳۵۰ پاسخ استعلام درخصوص محدودیت‌های ساخت‌وساز در عرصه‌های فرونشست از سوی مرکز ارائه شده است. همچنین دستورالعمل ساخت‌وساز در عرصه‌هایی که در معرض فرونشست قرار دارند، در حال تدوین است و به‌زودی به اجرا خواهد رسید.

ضرورت تغییر پارادایم توسعه‌ای

راهب با اشاره به موقعیت جغرافیایی ایران که «در عرصه بی‌قرار» قرار دارد، تأکید کرد که بخشی از سوانح کشور ناشی از این ویژگی طبیعی است. اما بخش دیگری از بحران‌ها ناشی از رویکردهای توسعه‌ای است که بدون توجه به پایداری زیست‌محیطی اجرا شده و خود منشأ بحران شده‌اند.

وی افزود: در رویکردهای کلاسیک توسعه، صنایع آلاینده یا آب‌بر صرفاً جریمه می‌شوند، اما این جرایم معمولاً به‌درستی پایش نمی‌شوند و درآمد حاصل از آن‌ها در مسیر جبران خسارات محیط‌زیستی هزینه نمی‌شود، بلکه گاه خود به تشدید بحران دامن می‌زند.

با توجه به افزایش بحران‌ها و اثرات آن بر فقر، نابرابری و بی‌عدالتی، نیازمند تغییر پارادایم در نگاه توسعه‌ای کشور هستیم. ضروری است دستگاه‌های اجرایی هر سال عملکرد خود را از منظر تأثیر بر محیط‌زیست ارزیابی کنند. صرف داشتن پیوست زیست‌محیطی (EIA) برای طرح‌ها کافی نیست، زیرا بسیاری از فعالیت‌های شهری و زیرساختی ما خود آلاینده و بحران‌زا هستند.

رئیس مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در پایان ابراز امیدواری کرد که نتیجه این نشست‌ها منجر به پایه‌گذاری نظام پایش محیط‌زیستی در دستگاه‌های اجرایی شود تا مسیر توسعه کشور با پایداری و تاب‌آوری بیشتری ادامه یابد.