نوبل اقتصاد ۲۰۲۵ به سه محقق نظریه «تخریب خلاق» و «رشد پایدار» رسید

آکادمی سلطنتی علوم سوئد، جایزه بانک مرکزی سوئد در علوم اقتصادی به یاد آلفرد نوبل در سال ۲۰۲۵ را به طور مشترک به سه محقق برجسته، جوئل موکیر، فیلیپ آگیون و پیتر هاویت اهدا کرد. این دانشمندان به دلیل تبیین عواملی که موجب گذار جهان به رشد اقتصادی پایدار شده‌اند، مورد تقدیر قرار گرفتند و نظریه‌های آن‌ها، به‌ویژه «تخریب خلاق»، بینش‌های حیاتی برای آینده اقتصاد جهانی و ایران فراهم می‌کند.

معرفی برندگان و نظریه‌های کلیدی

نیمی از این جایزه به جوئل موکیر، مورخ اقتصادی، تعلق گرفته است. او مکانیسم‌هایی را توصیف کرده که از طریق آن پیشرفت‌های علمی و کاربردهای عملی یکدیگر را تقویت کرده و فرآیندی خودمولد را ایجاد می‌کنند که در نهایت منجر به رشد اقتصادی پایدار می‌شود.

نیمه دیگر جایزه نوبل اقتصادی امسال به‌طور مشترک به فیلیپ آگیون و پیتر هاویت اهدا شد. این دو محقق به‌خاطر توسعه «نظریه رشد پایدار از طریق تخریب خلاق» و تبیین رشد اقتصادی مبتنی بر نوآوری شناخته می‌شوند.

مشخصات برندگان نوبل اقتصاد ۲۰۲۵

آگیون اعلام کرد که جایزه دریافتی خود را صرف آزمایشگاه تحقیقاتی‌اش در کلژ دوفرانس خواهد کرد. او همچنین هشدار داد که حمایت‌گرایی تعرفه‌ای که در حال حاضر گسترش یافته است، اثر مثبتی بر رشد اقتصادی نخواهد داشت.

گذار تاریخی به رشد اقتصادی پایدار

برای بخش اعظم تاریخ بشر، استانداردهای زندگی تفاوت چشم‌گیری بین نسل‌ها نداشته است. پیش از انقلاب صنعتی، رشد اقتصادی اغلب متوقف می‌شد. این رکود تاریخی در کشورهایی مانند سوئد و بریتانیا از اوایل قرن چهاردهم تا آغاز قرن هجدهم مشاهده می‌شود؛ دوره‌ای که با وجود اختراعات مهمی مانند ماشین چاپ، رشد قابل ملاحظه‌ای در درآمدها دیده نمی‌شد.

این روند با انقلاب صنعتی که کمی بیش از دو قرن پیش در بریتانیا آغاز شد، تغییر کرد. بنیاد این تغییر، جریان مستمر نوآوری‌های فناورانه بود. رشد اقتصادی پایدار زمانی رخ می‌دهد که فناوری‌های جدید جایگزین فناوری‌های قدیمی می‌شوند، فرآیندی که تحت عنوان «تخریب خلاق» (Creative Destruction) شناخته می‌شود.

از اوایل قرن نوزدهم، در کشورهای صنعتی مانند بریتانیا و سوئد، رشد به جای رکود، تبدیل به حالت قابل انتظار اقتصادها شده است. نرخ رشد پایدار سالانه، که تقریباً دو درصد بوده، در طول عمر کاری یک فرد منجر به دو برابر شدن درآمد می‌شود و تأثیری اساسی بر کیفیت زندگی مردم می‌گذارد. رشد اقتصادی فراتر از افزایش تولید ناخالص داخلی (GDP) است و شامل عواملی چون:

• داروهای جدید و مراقبت‌های بهداشتی بهتر
• اتومبیل‌های ایمن‌تر و غذای بهتر
• روش‌های کارآمدتر گرمایش و روشنایی منازل
• اینترنت، اوقات فراغت و فرصت‌های بیشتر برای ارتباطات

اهمیت «دانش مفید» در دیدگاه موکیر

جوئل موکیر نشان می‌دهد که برای ایجاد رشد اقتصادی پایدار، جریان مداوم دانش مفید (Useful knowledge) ضروری است. این دانش شامل دو بخش است:

1. دانش گزاره‌ای (Propositional Knowledge): توصیف نظام‌مند از نظم و قاعده‌های موجود در دنیای طبیعی (چرایی کارکرد چیزی).
2. دانش تجویزی (Prescriptive Knowledge): دستورالعمل‌های کاربردی یا نقشه‌هایی برای چگونگی عملکرد یک چیز.

موکیر توضیح می‌دهد که پیش از انقلاب صنعتی، نوآوری عمدتاً بر اساس دانش تجویزی بود و ارتباط کمی با دانش گزاره‌ای داشت. انقلاب علمی در قرون شانزدهم و هفدهم، با تأکید بر روش‌های اندازه‌گیری دقیق و آزمایش‌های کنترل‌شده، ارتباط میان این دو نوع دانش را افزایش داد. این امر منجر به انباشت دانش مفیدی شد که می‌توانست در تولید کالاها و خدمات به کار رود؛ برای مثال، بهبود موتور بخار با کمک رشد همزمان دانش در مورد فشار اتمسفر و خلأ.

نقش پذیرش تغییر در جامعه

موکیر تأکید می‌کند که حتی درخشان‌ترین ایده‌ها نیز اگر به دانش عملی، فنی و تجاری مجهز نباشند، روی کاغذ باقی خواهند ماند. رشد پایدار ابتدا در بریتانیا رخ داد، زیرا این کشور میزبان صنعتگران و مهندسان ماهری بود که می‌توانستند ایده‌ها را به محصولات تجاری تبدیل کنند.

عامل حیاتی دیگر، پذیرش تغییر توسط جامعه است. رشد مبتنی بر تغییر فناورانه، علاوه بر برندگان، بازندگانی نیز دارد؛ زیرا اختراعات جدید ساختارها و روش‌های کاری موجود را تخریب می‌کنند. موکیر نشان داد که به همین دلیل، فناوری جدید اغلب با مقاومت گروه‌های ذی‌نفع مواجه می‌شود. عصر روشنگری و نهادهای جدید، مانند پارلمان بریتانیا، فرصت‌ها را برای گروه‌های صاحب امتیاز جهت جلوگیری از تغییر کاهش داد و موانع عمده بر سر راه رشد پایدار را از میان برداشت.

مدل‌سازی «تخریب خلاق» توسط آگیون و هاویت

برخلاف رویکرد تاریخی موکیر، فیلیپ آگیون و پیتر هاویت یک مدل اقتصادی ریاضی ساختند که نشان می‌دهد چگونه پیشرفت فناورانه منجر به رشد پایدار می‌شود. این مدل، فرآیند تخریب خلاق را توضیح می‌دهد؛ فرآیندی که در آن شرکت‌ها و مشاغل به طور مداوم ناپدید شده و جایگزین می‌شوند. این فرآیند خلاق است زیرا بر نوآوری بنا شده، اما مخرب است زیرا محصولات قدیمی منسوخ شده و ارزش تجاری خود را از دست می‌دهند.

مدل آگیون و هاویت نشان می‌دهد که چگونه رشد از طریق سرمایه‌گذاری شرکت‌ها در تحقیق و توسعه (R&D) و تولید محصولات جدید و با کیفیت بهتر به وجود می‌آید، درحالی‌که شرکت‌های قدیمی از دور رقابت خارج می‌شوند. در این مدل:

• شرکت‌های دارای بهترین فناوری، با ثبت اختراع (پتنت)، از یک انحصار موقت بهره‌مند می‌شوند و به «بالای نردبان» صعود می‌کنند.
• پتانسیل کسب سود از این انحصار، انگیزه‌ای قوی برای سرمایه‌گذاری در R&D ایجاد می‌کند.
• افزایش R&D، میانگین زمان مورد نیاز برای نوآوری را کاهش داده و شرکت صدرنشین را سریع‌تر به پایین می‌کشد.

این مدل که در سال ۱۹۹۲ ارائه شد، اولین مدل اقتصاد کلان برای تخریب خلاق بود که دارای تعادل عمومی (General Equilibrium) بود؛ به این معنا که تولید، تحقیق و توسعه، بازارهای مالی و پس‌اندازهای خانوارها به یکدیگر پیوند خورده‌اند.

مکانیسم‌های متضاد در تحقیق و توسعه (R&D)

مدل آگیون و هاویت ابزاری برای تحلیل این سوال فراهم می‌کند که آیا میزان بهینه تحقیق و توسعه و رشد اقتصادی در صورت آزادی بازار وجود دارد؟ پاسخ ساده نیست، زیرا دو مکانیسم متضاد عمل می‌کنند:

مکانیسم اول (انگیزه کمتر از ارزش اجتماعی): از دیدگاه جامعه، ارزش نوآوری قدیمی ناپدید نمی‌شود، زیرا نوآوری جدید بر پایه دانش قدیمی بنا می‌شود. بنابراین، انگیزه‌های خصوصی برای R&D کمتر از دستاوردهای کلی آن برای جامعه است. در نتیجه، جامعه می‌تواند از یارانه دادن به تحقیق و توسعه سود ببرد.

مکانیسم دوم (سرقت تجاری و توسعه بیش از حد سریع): وقتی یک شرکت موفق می‌شود شرکت دیگری را از بالای نردبان کنار بزند، سود شرکت قدیمی از بین می‌رود. این پدیده «سرقت تجاری» نامیده می‌شود. در نتیجه، سرمایه‌گذاری در R&D می‌تواند بیش از حد بزرگ باشد و توسعه فناورانه بیش از حد سریع باشد. این وضعیت استدلالی علیه تخصیص یارانه دولتی به R&D ایجاد می‌کند.

تسلط هر یک از این دو نیرو به مجموعه‌ای از عوامل بستگی دارد که در بازارهای مختلف و در زمان‌های مختلف متغیر هستند. تئوری آگیون و هاویت برای درک این نکته که کدام اقدامات موثرتر خواهند بود و جامعه تا چه حد نیاز به حمایت از تحقیق و توسعه دارد، مفید است.

درس‌هایی برای آینده و اقتصاد ایران

تحقیقات این سه برنده جایزه به درک روندهای معاصر و مقابله با مشکلات مهم کمک می‌کند. مدل آگیون و هاویت نشان می‌دهد که تمرکزهای بیش از حد بالا یا بیش از حد پایین بازار برای فرآیند نوآوری مضر هستند. کاهش رشد در دهه‌های اخیر ممکن است به دلیل تسلط بیش از حد برخی شرکت‌ها باشد که مقابله با آن نیازمند سیاست‌های قوی‌تر است.

نوآوری، برندگان و بازندگانی ایجاد می‌کند که این امر برای کارکنان نیز صادق است. رشد بالا نیازمند مقدار زیادی تخریب خلاق است که به معنای ناپدید شدن مشاغل و احتمالاً بیکاری بالا است. بنابراین، حمایت از افرادی که تحت تأثیر قرار می‌گیرند، ضمن تسهیل انتقال آنها به محیط‌های کاری مولدتر، اهمیت دارد. سیستمی مانند تأمین اجتماعی منعطف (flexicurity) می‌تواند راه‌حل مناسبی باشد.

برندگان جایزه بر اهمیت ایجاد شرایطی برای نوآوران ماهر و کارآفرینان تأکید می‌کنند. تحرک اجتماعی (Social mobility)، جایی که شغل فرد توسط هویت والدینش تعیین نمی‌شود، برای رشد حیاتی است.

کار موکیر نشان می‌دهد که هوش مصنوعی می‌تواند بازخورد بین دانش گزاره‌ای و تجویزی را تقویت کرده و نرخ انباشت دانش مفید را افزایش دهد. با این حال، رشد مداوم (sustained growth) مترادف با رشد پایدار (sustainable growth) نیست و نوآوری‌ها می‌توانند عوارض جانبی منفی قابل‌توجهی داشته باشند (مانند تغییرات آب و هوایی، آلودگی، نابرابری). مقابله با این اثرات منفی نیازمند سیاست‌هایی با طراحی مناسب است.

در نهایت، کار این محققان نشان می‌دهد که باید از تهدیدهای پیش روی رشد مستمر آگاه باشیم و با آنها مقابله کنیم. این تهدیدها شامل سلطه چند شرکت در بازار، محدودیت‌های آزادی در فضای دانشگاهی، و مقاومت گروه‌های متضرر هستند. در صورت عدم پاسخگویی به این تهدیدها، ماشین تخریب خلاق ممکن است از کار بیفتد و اقتصاد دوباره به رکود بازگردد.

توصیه‌هایی برای اقتصاد ایران

رشد اقتصادی در ایران عموماً سرمایه‌بر بوده و تأمین این سرمایه نیز از محل درآمدهای نفتی صورت گرفته است. رشد مبتنی بر منبع نفتی با رشد مبتنی بر نوآوری و تخریب خلاق در تقابل قرار دارد. توصیه اقتصاددانان برنده نوبل بر توجه بیشتر به نوآوری به منزله موتور رشد اقتصاد، اهمیت دوچندانی برای اقتصاد ایران دارد.