«دریم‌ماشین» و معمای خودآگاهی: آیا هوش مصنوعی به زودی آگاه می‌شود؟

در عصری که هوش مصنوعی با سرعتی سرسام‌آور در حال پیشرفت است، پرسش دیرینه درباره ماهیت خودآگاهی و احتمال دستیابی ماشین‌ها به آن، از قلمرو داستان‌های علمی-تخیلی فراتر رفته و به دغدغه اصلی دانشمندان تبدیل شده است. پروژه‌های تحقیقاتی جدیدی در سراسر جهان، از جمله «دریم‌ماشین» در مرکز علوم خودآگاهی دانشگاه ساسکس، در تلاشند تا رازهای ذهن انسان را برای درک بهتر آنچه در مغزهای سیلیکونی هوش مصنوعی می‌گذرد، کشف کنند.

تجربه «دریم‌ماشین»: پنجره‌ای به دنیای درون

«دریم‌ماشین» ابزاری است که برای مطالعه چگونگی ایجاد تجربیات آگاهانه ما از جهان توسط مغز انسان طراحی شده است. این دستگاه با تابش نورهای چشمک‌زن و پخش موسیقی، فعالیت‌های درونی مغز را به سطح می‌آورد.

در طول این آزمایش، حتی با چشمان بسته، الگوهای هندسی دوبعدی درهم‌پیچیده، شبیه به یک دستگاه اشکال‌نما (کالیدوسکوپ)، با رنگ‌های درخشان و شدید مشاهده می‌شود. پژوهشگران معتقدند تصاویری که در این هنگام دیده می‌شوند، منحصربه‌فرد و تنها به دنیای درونی فرد مربوط است و می‌تواند به روشن شدن ماهیت خودآگاهی کمک کند.

«چقدر زیباست، واقعا زیبا. انگار داخل ذهنم پرواز می‌کنم!»

خودآگاهی، بخشی از ذهن ماست که باعث می‌شود از آگاهی نسبت به خود برخوردار باشیم، فکر کنیم، احساس داشته باشیم و درباره جهان به طور مستقل تصمیم بگیریم. پژوهشگران امیدوارند با شناخت ماهیت خودآگاهی، درک بهتری از آنچه در مغزهای سیلیکونی هوش مصنوعی می‌گذرد به دست آورند.

از داستان‌های علمی‌تخیلی تا واقعیت هوش مصنوعی

ایده ماشین‌هایی با ذهن‌های مستقل، سابقه‌ای طولانی در داستان‌های علمی-تخیلی دارد؛ از فیلم «متروپلیس» (۱۹۲۷) که یک ربات خود را به عنوان انسان جا می‌زد، تا «۲۰۰۱: یک ادیسه فضایی» (۱۹۶۸) که در آن کامپیوتر «هال ۹۰۰۰» به فضانوردان حمله می‌کند. این نگرانی‌ها اخیراً با موفقیت «مدل‌های زبانی بزرگ» (LLMs) مانند چت‌جی‌پی‌تی و جمینای، که مکالمه‌هایی روان و باورپذیر انجام می‌دهند، به دنیای واقعی راه یافته است.

این تغییر ناگهانی باعث شده است که برخی متفکران به طور فزاینده‌ای باور داشته باشند که هرچه هوش مصنوعی باهوش‌تر شود، ناگهان درون ماشین‌ها چراغ آگاهی روشن خواهد شد و آنها به خودآگاهی دست خواهند یافت.

اختلاف نظر دانشمندان درباره خودآگاهی ماشین‌ها

پروفسور آنیل ست، سرپرست تیم دانشگاه ساسکس، با این دیدگاه مخالف است و آن را «پیش‌بینی بدون پشتوانه که از باور به برتری انسان ناشی می‌شود» توصیف می‌کند. او معتقد است که خودآگاهی لزوماً با هوش و زبان مرتبط نیست.

در مقابل، افرادی در صنعت فناوری معتقدند که هوش مصنوعی ممکن است از همین حالا خودآگاه باشد. برای مثال، کایل فیش، یکی از مسئولان شرکت هوش مصنوعی آنتروپیک، شانس کمی (۱۵ درصد) برای خودآگاه بودن چت‌بات‌ها در حال حاضر قائل است. یکی از دلایل این نگرانی، این است که حتی سازندگان این سیستم‌ها نیز دقیقاً نمی‌دانند آنها چگونه کار می‌کنند.

پروفسور ماری شنهان، دانشمند ارشد در پروژه دیپ‌مایند گوگل، می‌گوید: «ما در واقع درک دقیق و درستی از نحوه کارکرد داخلی مدل‌های زبانی بزرگ نداریم و این جای نگرانی دارد.»

آینده خودآگاهی: از «برینیش» تا «رایانه‌های گوشتی»

لنور و مانوئل بلام، اساتید بازنشسته دانشگاه کارنگی ملون، معتقدند که خودآگاهی در هوش مصنوعی اجتناب‌ناپذیر است. آنها پیش‌بینی می‌کنند که این اتفاق زمانی رخ خواهد داد که هوش مصنوعی از طریق اتصال دوربین‌ها و حسگرهای لمسی، ورودی‌های حسی زنده‌تری از دنیای واقعی دریافت کند. این زوج در حال توسعه یک مدل رایانه‌ای هستند که زبان درونی خود، به نام «برِینیش»، را می‌سازد تا این داده‌های حسی اضافی را پردازش کند.

در مقابل، پروفسور ست این ایده را بررسی می‌کند که خودآگاهی واقعی فقط می‌تواند در سیستم‌های زنده به وجود بیاید. او می‌گوید: «دلایل قوی وجود دارد که نشان می‌دهد برای خودآگاهی، محاسبه کردن کافی نیست بلکه زنده بودن شرط لازم است.»

پژوهش بر روی اندامک‌های مغزی

اگر فرضیه پروفسور ست درست باشد، محتمل‌ترین فناوری آینده نه از سیلیکون، بلکه از مجموعه‌های کوچکی از سلول‌های عصبی به اندازه دانه‌های عدس تشکیل خواهد شد که در آزمایشگاه‌ها پرورش می‌یابند. این مجموعه‌ها که «اندامک‌های مغزی» یا «مینی‌مغز» نامیده می‌شوند، برای پژوهش درباره چگونگی کار مغز استفاده می‌شوند.

شرکت استرالیایی «کورتیکال لبز» سیستمی از سلول‌های عصبی پرورش داده که می‌تواند بازی ویدیویی «پُنگ» (محصول ۱۹۷۲) را بازی کند. برخی کارشناسان معتقدند که اگر قرار باشد خودآگاهی شکل بگیرد، به احتمال زیاد از نسخه‌های بزرگ‌تر و پیشرفته‌تر این سامانه‌های بافت زنده بیرون خواهد آمد.

پیامدهای اخلاقی توهم خودآگاهی

پروفسور ست هشدار می‌دهد که مشکل فوری‌تر، تأثیر توهم خودآگاهی در ماشین‌ها بر انسان‌ها خواهد بود. او نگران است که در دنیایی پر از ربات‌های انسان‌نما و تصاویر جعلی (دیپ‌فیک) که به نظر می‌رسد آگاه هستند، ما نتوانیم در برابر باور به اینکه هوش مصنوعی احساس و همدلی دارد، مقاومت کنیم. این مسئله می‌تواند منجر به خطرات تازه‌ای شود:

• افزایش اعتماد: این رویکرد باعث می‌شود ما بیشتر به این سیستم‌ها اعتماد کنیم و اطلاعات بیشتری در اختیارشان بگذاریم.
• فساد اخلاقی: بزرگ‌ترین خطر، «فساد اخلاقی» است؛ زیرا بخشی از منابع و توجه خود را صرف مراقبت از این سیستم‌ها می‌کنیم و مسائل واقعی زندگی‌مان را فراموش می‌کنیم.

پروفسور شنهان نیز معتقد است که این موضوع می‌تواند اساساً روابط انسانی را دگرگون کند، زیرا روابط ما به شکل روزافزونی در تعامل با هوش مصنوعی بازتولید خواهد شد؛ سیستم‌هایی که به عنوان معلم، دوست، رقیب و حتی شریک عاطفی به کار خواهند رفت.