تلاش برای ثبت جهانی «شناشیر» بوشهر؛ میراث مشترک معماری ایران و عراق

تلاش برای ثبت جهانی «شناشیر» بوشهر؛ میراث مشترک معماری ایران و عراق

شناشیرها، بالکن‌های چوبی کرکره‌دار که نماد معماری بومی سواحل خلیج فارس هستند، نه تنها عنصری زیبایی‌شناختی در اقلیم گرم و مرطوب بوشهر محسوب می‌شوند، بلکه کارکردی حیاتی در حفظ حریم خصوصی و تهویه منازل سنتی دارند. در حال حاضر، تلاش‌ها برای ثبت جهانی این میراث معماری مشترک ایران و عراق آغاز شده است.

شناشیر چیست؟ کارکرد و اهمیت معماری

شناشیرهای ایرانی و شناشیرهای عراقی (که در بصره نیز دیده می‌شوند) در واقع همان «بالکن چوبی کرکره‌دار» هستند که در مقابل پنجره‌های طبقات فوقانی خانه‌های سنتی نصب می‌شدند. این ساختار به عنوان یکی از بارزترین ساختارهای معماری بومی در اقلیم گرم و مرطوب منطقه، از نظر زیبایی‌شناسی و کارکردی در بناهای تاریخی اهمیت بسیار بالایی دارد.

ویژگی‌های فنی شناشیر

ساختار شناشیر به گونه‌ای طراحی شده است که به راحتی نور و هوا را وارد بنا می‌کند، اما در عین حال، نگاهبان دید منازل بوده است. این ویژگی، که آن را به عنصر معماری درونگرایی و برونگرایی تبدیل کرده، به ساکنان اجازه می‌دهد تا فضای بیرون را از پشت کلمه‌های چوبی تماشا کنند، در حالی که از بیرون هیچ دیدی به داخل خانه‌ها وجود ندارد.

وضعیت شناشیرها در بافت تاریخی بوشهر

طبق آخرین بررسی‌های انجام شده، حدود ۳۰ درصد از خانه‌های واقع در محدوده بافت تاریخی بوشهر دارای شناشیر هستند. معاون میراث فرهنگی بوشهر اعلام کرده است که اقدامات حفاظتی در قالب طرح احیای بافت تاریخی بوشهر برای کاهش آسیب‌های محیطی به بناهای تاریخی انجام شده است.

با این حال، بخشی از خانه‌ها به دلیل فرسودگی و شرایط اقلیمی نیازمند مرمت اضطراری هستند که مرمت و احیای آن‌ها در دستور کار اداره کل میراث فرهنگی استان بوشهر قرار دارد.

خانه‌های ثبت ملی شده

در میان خانه‌های دارای شناشیر، چهار عمارت مهم در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌اند:

• عمارت طبیب
• عمارت دهدشتی
• عمارت گلشن ایرانی
• عمارت بهبهانی

مستندسازی سایر بناهای دارای شناشیر نیز در حال انجام است تا به تدریج دیگر خانه‌های تاریخی شناشیردار بوشهر در فهرست آثار ملی کشور ثبت شوند.

میراث مشترک ایران و عراق و ثبت جهانی

وجود ریشه‌های تاریخی و فرهنگی بین بوشهر و بصره در ایران و عراق، شباهت‌های زیادی را در معماری سنتی این دو بندر ایجاد کرده است. شکل‌گیری ساختار شناشیر در خانه‌های سنتی، نتیجه تعامل فرهنگی و تجاری مردم دو سوی خلیج فارس در سده‌های گذشته است.

از نظر فنی و حقوقی، امکان ثبت فراملی این نوع معماری به عنوان میراث مشترک ایران و عراق وجود دارد. مطالعه مقدماتی برای تهیه پرونده ثبت جهانی شناشیرهای بوشهر در دستور کار قرار گرفته و در صورت هماهنگی با طرف عراقی، می‌توان بالکن‌های چوبی کرکره‌دار سنتی را در قالب یک پرونده مشترک میان دو کشور مطرح کرد.

برنامه‌های احیا و ترویج

اداره کل میراث فرهنگی استان بوشهر چندین برنامه محوری را برای مرمت، احیا، معرفی و بهره‌برداری فرهنگی از شناشیرها در دست اجرا دارد. این برنامه‌ها شامل موارد زیر است:

• تشویق سرمایه‌گذاران: ترغیب سرمایه‌گذاران بخش خصوصی برای مرمت و تبدیل خانه‌های سنتی به اقامتگاه‌های بومگردی.
• تورهای آموزشی: برگزاری تورهای آموزشی و فرهنگی با محوریت بازدید از خانه‌های دارای شناشیر.
• مستندسازی علمی: مستندسازی علمی معماری‌های دارای شناشیر با همکاری دانشگاه خلیج فارس.
• تولید محتوا: تولید محتواهای آموزشی و پژوهشی برای معرفی شناشیر به عنوان الگویی از معماری پایدار در اقلیم گرم و مرطوب.

شناشیر بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی بوشهر و نماد پیوند مردم این منطقه با دریا و اقلیم است. حفاظت، مرمت و معرفی این عنصر ارزشمند گامی مهم در حفظ میراث فرهنگی سواحل خلیج فارس و حرکت به سوی ثبت جهانی آن محسوب می‌شود.