شوکه بلوط؛ تهدید خاموش جنگل‌های زاگرس و ایلام

شوکه بلوط؛ زخمی پنهان بر پیکر زاگرس

«شوکه» که در گویش محلی ایلامی به شیره غلیظ و شیرین تراوش شده از میوه و شاخ و برگ بلوط گفته می‌شود، در واقع واکنش دفاعی درخت در برابر استرس‌های محیطی یا حمله آفات است. متأسفانه، برداشت این ماده که در زبان پارسی به آن «گز علفی» می‌گویند، با روش‌های مخرب به یک تهدید جدی تبدیل شده است.

یکی از کارشناسان منابع طبیعی ایلام تأکید می‌کند که درختان بلوط تنها در شرایط ویژه اقدام به ترشح این شیره می‌کنند. اما بریدن شاخه‌ها و غلاف میوه بلوط برای افزایش برداشت شوکه، در عمل حکم مرگ تدریجی درخت را صادر می‌کند.

عبدالصالح شوهانی، کارشناس منابع طبیعی، می‌گوید: «در هر کلاهک میوه، جریان حیاتی بلوط مختل می‌شود. این درخت ممکن است سال‌ها بایستد، اما در واقع از درون مرده است.»

فعالان محیط زیست نیز هشدار می‌دهند که برداشت‌کنندگان تصور می‌کنند صمغ درخت مانند شیر گاو دوباره تولید می‌شود، در حالی که بریدن هر شاخه بلوط زخمی است که دیگر بسته نمی‌شود و درخت را در برابر گرما، آفات و کم‌آبی بی‌دفاع می‌کند.

ممنوعیت قانونی و تهدید تعادل زیستی

برداشت بی‌ضابطه گیاهان دارویی و فرآورده‌های جنگلی، علاوه بر تخریب پوشش گیاهی و خاک، تعادل زیستی رویشگاه‌های زاگرس را نیز تهدید می‌کند. مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری ایلام نسبت به برداشت غیرمجاز گیاهان دارویی و جنگلی در مناطق کوهستانی استان هشدار داده است.

قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع

بر اساس تبصره هفت قانون اصلاح ماده سه قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع کشور (مصوب ۱۷ فروردین ۱۳۷۶)، هرگونه برداشت، حمل، خرید و فروش محصولات مرتعی و جنگلی بدون مجوز رسمی ممنوع است. این قانون شامل طیف وسیعی از گونه‌های ارزشمند استان می‌شود:

• گیاهان دارویی: آنغوزه شیرین، باریجه، کلپوره، کنگر، ریواس، موسیر، آویشن (کاکوتی)، چای چوپان، سریش، بومادران، زیره سیاه، وشاء و کتیرا.
• میوه‌ها و گل‌های درختان جنگلی: بادام کوهی، بلوط، پسته وحشی (بنه)، زرشک وحشی، سماق، زالزالک و نسترن وحشی.

بهره‌برداری از این منابع تنها با اخذ مجوز رسمی از اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان امکان‌پذیر است و هرگونه فعالیت بدون مجوز، تخلف محسوب می‌شود. شهروندان می‌توانند موارد تخلف را از طریق شماره ۱۵۰۴ (کد امداد جنگل و مرتع) یا سامانه ملی اطلاع‌رسانی منابع طبیعی به شماره ۱۳۹ گزارش دهند.

باورهای نادرست در برابر یافته‌های علمی

برخلاف باور عمومی در استان‌های زاگرس‌نشین که شوکه را ماده‌ای دارویی و خوراکی مفید می‌پندارند، مطالعات علمی جدید این ادعا را رد می‌کنند. شوکه در حقیقت توده‌ای سفید، سفت و چوبی است که در نتیجه واکنش دفاعی درخت در برابر نیش حشرات و تخم‌گذاری آن‌ها شکل می‌گیرد.

عبدالرضا محمدی، دانشجوی دکترای علوم زیستی جنگل، نتایج آزمایشگاهی را تشریح می‌کند:

«داده‌های آزمایش‌ها نشان داد که این ماده تنها شامل مقدار کمی ترکیبات قندی و پنج نوع قارچ و میکروارگانیسم فعال است که برای تندرستی انسان مضر هستند و هیچ‌گونه ترکیب دارویی مؤثری در آن دیده نشده است.»

وی تأکید می‌کند که برداشت شوکه با ابزارهای فلزی یا ضربه، به شاخه‌های زنده آسیب می‌زند و مسیر نفوذ آفات و قارچ‌ها را باز می‌کند که در بلندمدت منجر به ضعف و خشکیدگی درختان بلوط می‌شود. لازم است نگاه سنتی نسبت به شوکه بلوط با یافته‌های علمی روز اصلاح شود.

ضرورت آموزش و مشارکت جوامع محلی

اگرچه برداشت شوکه برای برخی خانوارهای روستایی و عشایری ایلام منبع فصلی درآمد است، اما کارشناسان معتقدند که برخورد قانونی به‌تنهایی کافی نیست. تا زمانی که جایگزین اقتصادی پایدار برای روستاییان فراهم نشود، تخریب جنگل‌ها ادامه خواهد یافت.

مدیرکل محیط زیست ایلام می‌گوید که ارزش واقعی هر درخت زنده بلوط چندین برابر کل برداشت‌های فصلی از شوکه است؛ چرا که بلوط، نگهبان خاموش خاک و آب و سد طبیعی در برابر فرسایش، سیلاب و بیابان‌زایی است.

برای کنترل این پدیده، طرح‌های آموزشی برای جوامع محلی و دهیاران در حال اجراست تا بهره‌برداری از شوکه تنها در قالب مطالعه و با نظارت کارشناسان مجاز باشد. کارشناسان پیشنهاد می‌کنند که با استفاده از شیره بلوط برای تولید دارو یا محصولات بهداشتی در کارگاه‌های محلی، می‌توان ارزش اقتصادی آن را حفظ کرد بدون آن‌که درخت آسیب ببیند.

راهکارهای پایدار برای نجات بلوطستان‌ها

• توسعه بوم‌گردی پایدار در مناطق زاگرس.
• معرفی و کشت گیاهان دارویی جایگزین.
• ایجاد مشاغل سبز برای کاهش انگیزه‌های اقتصادی تخریب.
• فرهنگ‌سازی گسترده برای جایگزینی باورهای کهن با داده‌های علمی.

حفاظت از جنگل‌های بلوط زاگرس، که ریه‌های تنفسی و زیست‌بوم گونه‌های بی‌شماری مانند سنجاب هستند، نیازمند اراده‌ای ملی و مشارکت مسئولانه مردم است.