اولین الگوی بومی طراحی محصولات فناورانه برای سالمندان در دانشگاه تهران تدوین شد

تدوین اولین الگوی بومی طراحی محصولات فناورانه برای سالمندان در دانشگاه تهران

در پاسخ به چالش‌های ناشی از پدیده سریع سالمندی در ایران، یک دستاورد علمی مهم در قالب رساله دکتری در دانشکدگان هنرهای زیبای دانشگاه تهران به ثمر نشست. این پژوهش که توسط مرضیه اله دادی و با راهنمایی دکتر علی فرجی و دکتر علیرضا اژدری انجام شده، نخستین الگوی جامع بومی در کشور است که هدف آن بهبود کیفیت زندگی، حفظ استقلال فردی و کاهش فشار بر نظام مراقبتی سالمندان سالم است.

چالش‌های تعامل سالمندان با محصولات فناورانه

یکی از موانع اصلی پیش روی سالمندان، تعامل با محصولات فیزیکی فناورانه است که نقشی پررنگ در زندگی روزمره دارند؛ از تجهیزات سلامتی و وسایل کمک‌حرکتی گرفته تا لوازم خانگی هوشمند و ابزارهای ارتباطی. دکتر علی فرجی، یکی از استادان راهنمای این رساله، در تشریح ضرورت این پژوهش بیان کرد که بسیاری از این محصولات با رویکرد طراحی عمومی و بدون توجه به ویژگی‌های خاص سالمندان ساخته می‌شوند.

«بسیاری از این محصولات، با رویکرد طراحی عمومی و بدون توجه به ویژگی‌های جسمی، روان‌شناختی و اجتماعی سالمندان ساخته می‌شوند؛ در نتیجه، سالمندان در استفاده از آنها با مشکلاتی هم‌چون پیچیدگی عملکرد، عدم اعتماد، اضطراب فناورانه و ناسازگاری با شرایط جسمی روبه‌رو می‌شوند. این چالش‌ها، علاوه بر ایجاد حس ناتوانی، می‌تواند منجر به کاهش استقلال فردی و کاهش کیفیت زندگی آنان شود.»

ویژگی‌ها و ابعاد مدل جامع بومی طراحی صنعتی

این رساله با هدف پاسخ‌گویی به نیاز رو به رشد جامعه، به تدوین مدلی بومی در حوزه طراحی صنعتی پرداخته است. این مدل بر اساس بررسی جامع نظریه‌های بین‌المللی، مرور نظام‌مند پژوهش‌ها، گردآوری داده‌های میدانی از سالمندان ایرانی و تحلیل چندلایه یافته‌ها تدوین شده است.

مدل پیشنهادی، یک چارچوب جامع برای طراحان صنعتی فراهم می‌آورد تا در فرایند طراحی، تعامل میان سالمند و محصول فیزیکی فناورانه را به‌گونه‌ای کارآمد و ایمن سازمان‌دهی کند. این مدل ابعاد مختلفی را در نظر می‌گیرد:

• ابعاد فردی، روان‌شناختی و رفتاری: توجه به توانایی‌ها و نیازهای شخصی سالمند.
• ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و محیطی: سازگاری محصول با بافت جامعه ایرانی.
• عوامل کاربردپذیری و ارگونومی: سهولت استفاده و سازگاری فیزیکی.
• عناصر طراحی تعامل و احساسی-ادراکی: ایجاد حس اعتماد و کنترل.

تأکید بر عناصر کلیدی و بافت فرهنگی

این مدل به‌ویژه بر عناصر کلیدی مانند سادگی استفاده، اعتمادپذیری، زیبایی‌شناسی، حس کنترل، حمایت اجتماعی و ارزش اقتصادی تأکید دارد که در پذیرش و استفاده پایدار از فناوری توسط سالمندان نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کنند.

یکی از نقاط قوت این پژوهش، توجه ویژه به بافت فرهنگی و اجتماعی ایران است. تفاوت‌های فرهنگی، اقتصادی و ساختاری باعث می‌شود که مدل‌های متعددی که در سطح جهانی برای طراحی تعامل وجود دارند، در جامعه ایران کارآمدی لازم را نداشته باشند. از این رو، مدل بومی ارائه‌شده، ضمن بهره‌گیری از تجارب جهانی، به نیازها، محدودیت‌ها و اولویت‌های سالمندان سالم ایرانی توجه کرده و از این نظر نخستین الگوی جامع بومی در کشور محسوب می‌شود.

پیامدهای اجرای مدل و چشم‌انداز آینده

پیاده‌سازی این مدل می‌تواند به طراحی و تولید محصولاتی منجر شود که با نیاز‌ها و توانایی‌های سالمندان سازگارترند. این محصولات نه تنها استقلال فردی آنها را تقویت می‌کنند و امکان مشارکت فعال‌تر آنان در زندگی اجتماعی را فراهم می‌سازند، بلکه می‌توانند فشار بر خانواده‌ها و نظام‌های مراقبتی را کاهش داده و به بهبود شاخص‌های سلامت و رفاه اجتماعی کمک کنند.

این پژوهش، چشم‌اندازی روشن برای آینده طراحی صنعتی در ایران ترسیم می‌کند؛ آینده‌ای که در آن طراحی محصولات فیزیکی فناورانه نه صرفاً یک فرایند فنی، بلکه رویکردی انسانی، اجتماعی و فرهنگی خواهد بود. انتظار می‌رود نتایج این رساله مبنای همکاری‌های میان‌رشته‌ای میان طراحان صنعتی، متخصصان علوم رفتاری، مهندسان فناوری و سیاست‌گذاران حوزه سالمندی قرار گیرد و مسیر توسعه فناوری‌های دوستدار سالمند در کشور را هموار سازد.

آمار نگران‌کننده سالمندی جمعیت در ایران

پدیده سالمندی در ایران طی سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین مسائل اجتماعی و بهداشتی کشور تبدیل شده است. بر اساس گزارش‌های رسمی، تغییر ساختاری در جمعیت، نیازمند برنامه‌ریزی دقیق در حوزه طراحی و توسعه محصولات و خدمات متناسب با نیاز‌های این قشر است.

افزایش امید به زندگی، کاهش نرخ باروری و بهبود خدمات بهداشتی از جمله عواملی هستند که سرعت ورود ایران به مرحله «سالمندی جمعیت» را شتاب داده‌اند.