سل؛ از باسیل کخ تا آمار ۱۰/۸ میلیونی جهان و کاهش ۳۳ درصدی در ایران

تاریخچه و آمار نگران‌کننده جهانی

از زمان کشف وجود سل ستون فقرات در اجساد مومیایی مصر باستان تا شناسایی باسیل سل توسط رابرت کخ در سال ۱۸۸۲، این بیماری همواره همراه بشر بوده است. اگرچه عواملی چون جنگ، قحطی، فقر و بیماری‌های تضعیف‌کننده سیستم ایمنی بر شیوع آن تأثیر گذاشته‌اند، اما حکایت سل همچنان باقی است.

روند افزایشی ابتلا و هدف ۲۰۳۰

آمار جهانی نشان می‌دهد که تقریباً ۱۰ میلیون نفر در سال به بیماری سل مبتلا می‌شوند. این رقم از ۱۰/۱ میلیون مورد در سال ۲۰۲۱ به ۱۰/۸ میلیون مورد در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است. سازمان بهداشت جهانی برنامه‌ای بلندپروازانه برای پایان دادن به بیمارگیری سل تا سال ۲۰۳۰ طراحی کرده که دستیابی به آن، به‌ویژه در کشورهای فقیر و با درآمد متوسط، با موانع جدی مواجه است.

طبق آمار، نزدیک به یک چهارم جمعیت کنونی بشر به میکروب سل آلوده هستند (عفونت نهفته)، اما سیستم ایمنی مانع از تبدیل آن به بیماری فعال می‌شود. خطر فعال شدن این عفونت در طول عمر نزدیک به ۵٪ است.

از میان مبتلایان به سل، ۹۰٪ افراد بالغ هستند و آمار نشان می‌دهد که مردان بیش از زنان درگیر این بیماری می‌شوند.

عوامل خطر، درمان و مرگ و میر

بیماری سل همچنان اصلی‌ترین علت مرگ ناشی از بیماری‌های عفونی در جهان محسوب می‌شود. در صورت عدم درمان، تقریباً ۵۰٪ مبتلایان فوت می‌کنند، اما با درمان موجود کنونی که ۴ تا ۶ ماه به طول می‌انجامد، ۸۵٪ بیماران کاملاً بهبود می‌یابند.

مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر گسترش سل

عوامل متعددی در گسترش و شیوع بیماری سل نقش دارند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

• فقر و سوءتغذیه
• عفونت HIV
• استعمال دخانیات
• دیابت

توزیع جغرافیایی سل بسیار متمرکز است؛ به‌طوری که ۵۶٪ موارد سل در پنج کشور شامل هند، اندونزی، چین، فیلیپین و پاکستان قرار دارند.

علائم و نحوه انتقال بیماری

عامل بیماری سل، باسیل سل یا میکوباکتریوم توبرکولوزیس است که عمدتاً ریه‌ها را درگیر می‌کند. علائم اصلی این بیماری عبارتند از:

• سرفه و خلط (گاهی خلط خونی)
• درد سینه و تنگی نفس
• تب، عرق، لاغری و بی‌حالی

مبتلایان از طریق سرفه و عطسه، میکروب را در هوا پخش کرده و افراد در معرض را آلوده می‌کنند. باسیل سل می‌تواند سایر اعضای بدن از جمله غدد لنفاوی، استخوان، سیستم عصبی، دستگاه ادراری و تناسلی را نیز درگیر سازد، با این تفاوت که این انواع گرفتاری‌ها سرایت‌کننده نیستند.

وضعیت سل در ایران و چشم‌انداز آینده

بر اساس آمار سازمان بهداشت جهانی، دو عامل خطرناک اصلی برای ابتلا به سل در ایران، دیابت و استعمال دخانیات هستند. با این حال، کشورمان در کنترل این بیماری پیشرفت‌های قابل توجهی داشته است:

فعالیت‌های محققین در سراسر جهان منجر به ارائه روش‌های تشخیص سریع‌تر و داروهای مؤثرتر با مدت زمان درمانی کمتر شده است تا با تشخیص به‌موقع و درمان مؤثر، زنجیره انتقال شکسته و کنترل بیماری عملیاتی‌تر شود.

امید به ریشه‌کنی

موفقیت‌های اخیر در زمینه تولید واکسن‌های تأثیرگذار و طولانی‌اثر و همچنین فراهم‌آوری داروهای جدید برای جلوگیری از مقاومت دارویی، امید دستیابی به اهداف پیش‌بینی‌شده را افزایش داده است. تلاش‌های مجدانه وزارت بهداشت و مراکز متولی در کنار مشارکت فعالانه نهادهای مردمی، به‌ویژه در مناطق کم‌برخوردار، برای حمایت از برنامه‌ها و بیماران، نقشی حیاتی در دستیابی به شرایط مطلوب‌تر ایفا می‌کند.