برندگان نوبل اقتصاد ۲۰۲۵: تبیین رشد پایدار با نظریه «تخریب خلاق»

نوبل اقتصاد ۲۰۲۵: تبیین رشد پایدار با «تخریب خلاق»

جایزه نوبل اقتصاد سال ۲۰۲۵ به سه اقتصاددان برجسته، جوئل موکیر، فیلیپ آگیون و پیتر هاویت، برای پژوهش‌های بنیادینشان در زمینه «رشد اقتصادی مبتنی بر نوآوری» و مفهوم کلیدی «تخریب خلاق» تعلق گرفت. این نظریه‌ها توضیح می‌دهند که چگونه نوآوری‌های مستمر، موتور محرکه رشد پایدار ۲۰۰ سال اخیر بوده‌اند.

جایزه نوبل اقتصاد که در وصیت‌نامه آلفرد نوبل ذکر نشده بود، ۷۰ سال پس از درگذشت او، در سال ۱۹۶۸ (۱۳۴۷) به پیشنهاد بانک مرکزی سوئد پایه‌گذاری شد. اعطای این جایزه از سال ۱۹۶۹ (۱۳۴۸) آغاز شده و تاکنون ۵۸ جایزه به ۱۰۲ اقتصاددان اهدا شده است.

معرفی برندگان و سهم هر یک از جایزه

این سه اقتصاددان، هر یک از زاویه‌ای متفاوت، مفهوم رشد اقتصادی و پیوند آن با نوآوری را تبیین کرده‌اند. جایزه ۱۱ میلیون کرونی نوبل به شرح زیر میان آن‌ها تقسیم می‌شود:

• جوئل موکیر (۷۹ ساله، هلند/آمریکا): استاد دانشگاه نورث‌وسترن، نیمی از جایزه (۵.۵ میلیون کرون) را دریافت می‌کند. پژوهش‌های او بر شناسایی پیش‌نیازهای رشد پایدار از مسیر پیشرفت تکنولوژی تمرکز دارد.
• فیلیپ آگیون (۶۹ ساله، فرانسه): استاد کالج دو فرانس و هاروارد، به طور مشترک با پیتر هاویت، نیمی دیگر از جایزه را از آن خود کرده است. نظریات او رشد اقتصادی را فرآیندی مبتنی بر نوآوری می‌داند.
• پیتر هاویت (۷۹ ساله، کانادا/آمریکا): استاد دانشگاه براون، با توسعه نظریه «رشد پایدار از طریق تخریب خلاق»، نقش نوآوری را در پویایی اقتصاد توضیح داده است.

مفهوم بنیادین: تخریب خلاق

پرسش بنیادینی که نوبلیست‌های اقتصاد ۲۰۲۵ به آن پاسخ دادند این است: «چگونه نوآوری‌های تازه می‌توانند موتور رشد اقتصادی را برای مدت طولانی روشن نگه دارند؟» پاسخ آن‌ها در پدیده‌ای به نام «تخریب خلاق» نهفته است. تخریب خلاق فرآیندی است که در آن ایده‌ها و فناوری‌های جدید جای روش‌های قدیمی را می‌گیرند و از دل همین جایگزینی، رشد اقتصادی ایجاد می‌شود.

در ۲۰۰ سال گذشته، جهان شاهد رشد اقتصادی بی‌سابقه‌ای بوده که اساس آن، جریان پیوسته «نوآوری‌های تکنولوژیکی» است. رشد اقتصادی پایدار زمانی رخ می‌دهد که فناوری‌های جدید جای فناوری‌های قدیمی را بگیرند. برندگان نوبل امسال توضیح داده‌اند که چرا این رشد ۲۰۰ ساله ممکن شد و چه عواملی برای تداوم آن ضروری است.

رشد اقتصادی پایدار زمانی اتفاق می‌افتد که فناوری‌های جدید جای فناوری‌های قدیمی را بگیرند. این فرایند همان چیزی است که اقتصاددان‌ها به آن «تخریب خلاق» می‌گویند.

رشد اقتصادی فراتر از تولید ناخالص داخلی

اگرچه اقتصاددان‌ها معمولاً رشد اقتصادی را با اندازه‌گیری افزایش تولید ناخالص داخلی (GDP) می‌سنجند، اما در واقع رشد شامل بهبودهایی در جنبه‌های مختلف زندگی است. این بهبودها شامل موارد زیر می‌شوند:

• داروهای جدید و مراقبت‌های بهداشتی بهتر
• خودروهای ایمن‌تر و غذای سالم‌تر
• روش‌های کارآمدتر برای گرمایش و روشنایی
• اینترنت و فرصت‌های بیشتر برای ارتباطات جهانی

رشد اقتصادی مبتنی بر فناوری، پدیده‌ای جدید در تاریخ بشر است. پیش از انقلاب صنعتی، سطح زندگی مردم تغییر چندانی نمی‌کرد و پیشرفت‌ها پس از مدتی متوقف می‌شدند. موکیر توضیح می‌دهد که در آن دوران، «ایده‌های جدید ادامه پیدا نمی‌کردند» و به زنجیره‌ای از پیشرفت‌ها و کاربردهای تازه منتهی نمی‌شدند.

از آغاز قرن نوزدهم، رشد اقتصادی به «وضعیت عادی جدید» تبدیل شد. در بیشتر کشورهای صنعتی، میانگین رشد اقتصادی سالانه حدود ۲ درصد است که به معنای دو برابر شدن درآمد در طول عمر کاری یک فرد است و تأثیری انقلابی بر کیفیت زندگی مردم گذاشته است.

نقش دانش مفید و پذیرش اجتماعی (نظریه موکیر)

جوئل موکیر در پژوهش‌های تاریخی خود نشان داده است که برای رشد پایدار، وجود یک جریان مداوم از «دانش مفید» ضروری است. دانش مفید، دانشی است که بتوان آن را در عمل به کار گرفت و به نوآوری و پیشرفت فنی تبدیل کرد. او این دانش را به دو بخش تقسیم می‌کند:

1. دانش نظری: توضیح می‌دهد که چرا چیزی کار می‌کند (مانند قوانین طبیعی).
2. دانش عملی: به ما می‌گوید چگونه کاری را انجام دهیم (مانند دستورالعمل‌ها و نقشه‌ها).

پیش از انقلاب صنعتی، این دو نوع دانش از هم جدا بودند و پیشرفت‌ها تصادفی یا بی‌نتیجه می‌ماندند. با انقلاب علمی و عصر روشنگری، رابطه‌ میان دانش نظری و عملی تقویت شد و انباشت دانش مفیدی که در تولید کالاها و خدمات به کار گرفته می‌شد، افزایش یافت. موکیر تأکید می‌کند که دلیل وقوع رشد پایدار در بریتانیا، وجود صنعتگران و مهندسان ماهری بود که می‌توانستند طرح‌های نظری را به محصول واقعی تبدیل کنند.

کاهش مقاومت در برابر تغییر

عامل حیاتی دیگری که موکیر برای رشد مداوم ضروری می‌داند، «پذیرش تغییر در جامعه» است. رشد مبتنی بر تغییر تکنولوژیکی، علاوه بر برندگان، بازندگانی نیز دارد. اختراعات تازه، ساختارها و روش‌های کار موجود را از بین می‌برند و اغلب با مقاومت گروه‌هایی روبه‌رو می‌شوند که از وضع موجود سود می‌برند.

تغییر فناوری اغلب با مقاومت گروه‌هایی روبه‌رو می‌شوند که از وضع موجود سود می‌برند و احساس می‌کنند موقعیتشان تهدید می‌شود.

در عصر روشنگری، جامعه پذیرش بیشتری نسبت به تغییر پیدا کرد و نهادهای جدیدی مانند پارلمان بریتانیا، موانع بزرگ رشد پایدار را از میان برداشتند. موکیر اشاره می‌کند که حتی دانش نظری می‌تواند به کاهش مقاومت کمک کند؛ همانطور که درک علمی از باکتری‌ها، شستن دست‌ها توسط پزشکان را که پیش‌تر با مقاومت مواجه بود، به یک استاندارد تبدیل کرد.

مدل ریاضی تخریب خلاق (نظریه آگیون و هاویت)

در مقابل رویکرد تاریخی موکیر، آگیون و هاویت با استفاده از روش‌های ریاضی، مدلی اقتصادی ساختند که نشان می‌دهد چگونه پیشرفت فناوری می‌تواند رشد پایدار ایجاد کند. آن‌ها در مقاله‌ای مشترک در سال ۱۹۹۲، مدلی ریاضی ارائه کردند که نشان می‌دهد چگونه شرکت‌ها با سرمایه‌گذاری روی نوآوری، رشد می‌کنند، در حالی که شرکت‌های قدیمی‌تر که نمی‌توانند رقابت کنند، از بازار کنار می‌روند.

این فرآیند تحول‌آفرین که در آن شرکت‌ها و مشاغل پیوسته ناپدید شده و جایگزین می‌شوند، در قلب فرآیندی قرار دارد که به رشد پایدار منجر می‌شود. امکان کسب سود انحصاری موقت از طریق ثبت اختراع، انگیزه‌ای قوی برای شرکت‌ها ایجاد می‌کند تا در تحقیق و توسعه (R&D) سرمایه‌گذاری کنند. این رقابت مداوم برای صعود به «بالای نردبان» نوآوری، سرعت تخریب خلاق و رشد اقتصادی را تعیین می‌کند.

شرکتی که ایده‌ای برای محصول بهتر یا روشی کارآمدتر برای تولید دارد، می‌تواند رقبایش را کنار زده و به رهبر بازار تبدیل شود اما به‌محض اینکه این اتفاق بیافتد، انگیزه‌ای برای دیگر شرکت‌ها ایجاد می‌شود تا محصول یا روش تولید را بیشتر بهبود دهند.

مدل آگیون و هاویت، که اولین مدل اقتصاد کلان با تعادل عمومی برای تخریب خلاق بود، نشان می‌دهد که تولید، تحقیق و توسعه، بازارهای مالی و پس‌انداز خانوارها به هم وابسته‌اند و نمی‌توان آن‌ها را جدا از هم بررسی کرد.

تأثیرات رفاهی و سیاست‌گذاری

این مدل به سیاست‌گذاران کمک می‌کند تا حجم بهینه تحقیق و توسعه را تعیین کنند. پاسخ به این پرسش که آیا رشد اقتصادی موجود «بهینه» است یا خیر، ساده نیست، زیرا دو نیروی متضاد عمل می‌کنند:

• نیروی اول (کمبود انگیزه خصوصی): نوآوری‌های قدیمی برای جامعه ارزشی بیشتر از شرکت‌های توسعه‌دهنده دارند (زیرا دانش آن‌ها پایه نوآوری‌های جدید می‌شود). این امر باعث می‌شود انگیزه‌های خصوصی برای R&D کمتر از منافع کل جامعه باشد و نیاز به یارانه دولتی را توجیه می‌کند.
• نیروی دوم (سرمایه‌گذاری بیش از حد): شرکت جدید با کنار زدن رقیب، سود آن را از بین می‌برد (دزدی کسب‌وکار). در این حالت، ممکن است سرمایه‌گذاری در R&D بیش از حد زیاد باشد و رشد بسیار سریع شود.

اینکه کدام نیرو غالب است، به عوامل مختلفی بستگی دارد. نظریه آگیون و هاویت ابزاری برای درک این موضوع و طراحی اقدامات مؤثرتر فراهم می‌کند.

چالش‌ها و ابزارهایی برای آینده

پژوهش‌های برندگان نوبل ۲۰۲۵ درس‌های مهمی برای جوامع آینده دارد:

1. تمرکز بازار: تمرکزهای بیش از حد بالا یا پایین در بازار برای فرآیند نوآوری مضر است. سلطه بیش از حد چند شرکت می‌تواند رشد را کاهش دهد.
2. حمایت از کارگران: رشد بالا نیازمند تخریب خلاق زیادی است که منجر به از بین رفتن شغل‌ها و افزایش بیکاری می‌شود. باید از افرادی که تحت‌تأثیر این تغییرات قرار می‌گیرند، حمایت شود (مانند سیستم فلکسی‌کیوریتی).
3. تحرک اجتماعی: جامعه‌ای که در آن تحرک اجتماعی وجود دارد، محیطی سالم‌تر برای رشد اقتصادی ایجاد می‌کند.

موکیر معتقد است هوش مصنوعی می‌تواند ارتباط میان دانش نظری و عملی را تقویت کرده و انباشت دانش مفید را تسریع کند. با این حال، باید توجه داشت که رشد پایدار همواره به معنای رشد پایدار زیست‌محیطی نیست و نوآوری‌های فناورانه می‌توانند پیامدهای منفی چشمگیری مانند آلودگی، تغییرات اقلیمی یا افزایش نابرابری داشته باشند.

باید توجه داشت رشد پایدار همواره به معنای رشد پایدار زیست‌محیطی نیست؛ نوآوری‌های فناورانه می‌توانند پیامدهای منفی چشمگیری نیز مانند آلودگی، تغییرات اقلیمی، مقاومت آنتی‌بیوتیکی یا افزایش نابرابری داشته باشند.

در نهایت، مهم‌ترین درس این است که رشد پایدار را نباید بدیهی تلقی کرد. اگر نسبت به خطرهایی مانند سلطه بیش از حد شرکت‌ها بر بازار یا محدود شدن آزادی علمی بی‌توجه باشیم، ممکن است دوباره به دوران رکود بازگردیم. توجه به بینش‌های حیاتی این اقتصاددان‌ها می‌تواند از این سرنوشت جلوگیری کند.