درگیری‌های خونین مرزی افغانستان و پاکستان؛ ریشه‌ها، پیامدها و چشم‌انداز آینده

تشدید درگیری‌های مرزی: آمار و ادعاها

مرز ۲۶۴۰ کیلومتری افغانستان و پاکستان بار دیگر به صحنه یکی از خونین‌ترین رویارویی‌های نظامی دو دهه اخیر تبدیل شد. درگیری‌های اخیر میان نیروهای طالبان افغانستان و ارتش پاکستان، که از شنبه شب (۱۹ مهر) آغاز شد و تنها چند ماه پس از حملات هوایی پاکستان رخ می‌دهد، عمق بحران امنیتی و ریشه‌های تاریخی تنش‌ها بر سر خط دیورند را آشکار می‌سازد.

این رویارویی‌ها در نقاط متعدد مرزی رخ داد و آمار تلفات متفاوتی از سوی طرفین اعلام شد:

• آمار رسمی پاکستان: دست‌کم ۲۳ سرباز پاکستانی جان باختند.
• ادعای طالبان: ۵۸ نظامی پاکستانی کشته شدند.
• ادعای اسلام‌آباد: ۲۰۰ جنگجوی طالبان و گروه‌های وابسته کشته شدند.

این دو رویداد نشان‌دهنده عمق بحران امنیتی در یکی از بی‌ثبات‌ترین مرزهای جهان است؛ مرزی که میراث استعماری بریتانیا و دهه‌ها سوءتفاهم، بی‌اعتمادی و خشونت را در خود جای داده است.

ریشه‌های تاریخی و ساختاری بحران

میراث استعماری: خط دیورند (Durand Line)

ریشه اصلی تنش‌های مرزی به سال ۱۸۹۳ بازمی‌گردد؛ زمانی که سِر «مورتیمر دیورند» و «امیر عبدالرحمان خان» موافقت‌نامه‌ای را امضا کردند که مرز رسمی میان امپراتوری بریتانیا و امارت افغانستان را ترسیم کرد. این خط که به «خط دیورند» معروف است، قبایل پشتون را به دو بخش تقسیم کرد و بذر اختلافات دائمی را کاشت.

افغانستان این مرز را محصول زور و فشار دوران استعمار دانسته و آن را به رسمیت نمی‌شناسد. حتی طالبان در دوره اول حکومت خود (۱۹۹۶-۲۰۰۱) نیز از پذیرش آن خودداری کردند. در مقابل، پاکستان این خط را میراث قانونی و یک قرارداد بین‌المللی می‌داند که باید توسط کابل پذیرفته شود. این اختلاف بنیادین بر سر مشروعیت مرز، زمینه‌ساز بسیاری از تنش‌های کنونی است.

پیچیدگی‌های امنیتی پس از ۲۰۰۱ و ظهور TTP

پس از حمله آمریکا به افغانستان در سال ۲۰۰۱، مناطق مرزی دو کشور به کانون‌های امنیتی پیچیده‌ای برای فعالیت گروه‌های مسلح تبدیل شدند. مهم‌ترین چالش امنیتی پاکستان، گروه «تحریک طالبان پاکستان» (TTP) است که در سال ۲۰۰۷ تشکیل شد.

هدف این گروه برقراری حکومت شریعت اسلامی در پاکستان و مقابله با حضور نظامی دولت است. آمارها نشان‌دهنده وخامت اوضاع امنیتی در پاکستان است:

• در سال ۲۰۲۴، پاکستان ۶۸۵ نیروی امنیتی خود را در ۴۴۴ حمله تروریستی از دست داد.
• بر اساس گزارش مرکز تحقیقات و مطالعات امنیتی (CRSS)، در سه فصل اول سال ۲۰۲۵، حداقل ۲,۴۱۴ نفر در حملات تروریستی کشته شدند.
• وزارت کشور پاکستان اعلام کرد که در ۱۰ ماه اول سال، بیش از ۱,۵۰۰ حادثه خشونت‌آمیز منجر به کشته شدن بیش از ۹۰۰ نفر (شامل ۵۷۰ نیروی امنیتی و ۳۵۱ غیرنظامی) شده است.

در مقابل، افغانستان نیز همواره پاکستان را متهم به دخالت در امور داخلی و حمایت از گروه‌های شورشی در خاک خود کرده است.

دوگانگی‌های سیاست خارجی و پیوندهای طالبان

سیاست خارجی هر دو کشور با دوگانگی‌های پیچیده‌ای روبروست:

• موضع پاکستان: اسلام‌آباد افغانستان را حوزه نفوذ استراتژیک خود در برابر هند می‌بیند و همزمان با تهدید جدی TTP مواجه است که معتقد است از خاک افغانستان عملیات می‌کند.
• موضع افغانستان: طالبان افغانستان که در اوت ۲۰۲۱ قدرت را به دست گرفتند، پیوندهای ایدئولوژیک، قومی و تاریخی با تحریک طالبان پاکستان دارند. این پیوندها باعث شده کابل در اقدام قاطع علیه این گروه تردید داشته باشد، در حالی که روابط اقتصادی و تجاری با پاکستان برای افغانستان حیاتی است.

پیامدهای چندگانه درگیری‌های مرزی

افزایش بی‌اعتمادی و آسیب اقتصادی

درگیری‌های اخیر شکاف عمیقی میان دو کشور ایجاد کرده است. هر دو طرف یکدیگر را به نقض حاکمیت ملی متهم می‌کنند. این بی‌اعتمادی متقابل، همکاری‌های اقتصادی و تجاری را مختل کرده است. بسته شدن مرزها، توقف تجارت و محدودیت‌های سفر، آسیب جدی به اقتصاد هر دو کشور وارد کرده است.

بحران انسانی و پناهندگان

غیرنظامیان و پناهندگان بزرگ‌ترین قربانیان این تنش‌ها هستند. سیاست اخیر پاکستان مبنی بر اخراج پناهندگان افغان، حدود ۳ میلیون نفر را تحت فشار بازگشت قرار داده و بار انسانی سنگینی بر افغانستان تحمیل کرده است. همچنین، درگیری‌های مرزی و حملات هوایی، هزاران خانواده ساکن در مناطق مرزی را مجبور به ترک خانه‌های خود کرده است.

نگرانی‌های منطقه‌ای و بین‌المللی

این درگیری‌ها نگرانی جدی کشورهای منطقه را برانگیخته است. ایران که با هر دو کشور روابط دیپلماتیک دارد، خواستار خویشتن‌داری و حل مسالمت‌آمیز اختلافات شده است.

«ثبات بین این دو کشور به ثبات منطقه کمک می‌کند.»

عربستان سعودی و قطر نیز خواستار گفت‌وگو و اجتناب از تشدید تنش شدند. در سطح بین‌المللی، چین، روسیه و ایران در چارچوب نشست‌های چهارجانبه تلاش می‌کنند تا رویکردی هماهنگ در قبال افغانستان اتخاذ کنند.

• چین: به‌عنوان بزرگ‌ترین شریک اقتصادی پاکستان، نگران تهدید بی‌ثباتی برای پروژه راهرو اقتصادی چین-پاکستان (CPEC) است و نقش میانجی‌گری فعالی ایفا می‌کند.
• روسیه: نگران سرایت بی‌ثباتی به جمهوری‌های آسیای مرکزی است و بر ضرورت حل سیاسی بحران تأکید دارد.
• هند: با گسترش روابط با طالبان، نگرانی‌های اسلام‌آباد را افزایش داده و بعد جدیدی به پیچیدگی‌های منطقه‌ای افزوده است.

چشم‌انداز آینده: ضرورت دیپلماسی و سازوکارهای مشترک

کارشناسان امنیتی احتمال تبدیل شدن این درگیری‌ها به یک جنگ تمام‌عیار را محدود می‌دانند. تحلیلگران معتقدند که هیچ‌یک از طرفین منافعی در تشدید نظامی ندارند؛ افغانستان توان رویارویی متعارف ندارد و پاکستان نیز نمی‌تواند منابع خود را صرف جنگی طولانی‌مدت کند.

راه خروج از این بحران، بازگشت به میز مذاکره و گفت‌وگوی جدی است. اگرچه مقامات ارشد دو کشور متعهد به اجتناب از درگیری شده‌اند، اما تعهدات کلامی کافی نیست و نیاز به مکانیزم‌های عملی برای ایجاد اعتماد و مدیریت بحران وجود دارد.

حل این بحران نیازمند رسیدگی به مسائل ساختاری است:

• حل مسئله خط دیورند.
• مدیریت موضوع گروه‌های شورشی مانند TTP.
• ایجاد سازوکارهای مشترک برای مدیریت مرز.

کشورهای منطقه مانند چین، ایران و عربستان سعودی می‌توانند نقش میانجی‌گری مؤثری ایفا کنند. همچنین، توسعه اقتصادی مناطق مرزی، ایجاد مناطق آزاد تجاری، تسهیل حرکت قانونی افراد و کالا و همکاری‌های امنیتی-اطلاعاتی می‌تواند به کاهش تنش‌ها کمک کند.