نرخ ارز تالار دوم ۱۵ تا ۲۰ درصد پایین‌تر از بازار آزاد؛ سیگنال کاهشی به بازار غیررسمی

ساماندهی ارز صادرکنندگان خرد و پایان معاملات پشت‌خطی

تا پیش از راه‌اندازی تالار دوم، صادرکنندگان کالاهای کشاورزی، محصولات دانش‌بنیان و سایر گروه‌های کالایی که در زمره صادرکنندگان عمده (نفت، گاز، پتروشیمی، مس و فولاد) قرار نمی‌گرفتند، برای فروش ارز حاصل از صادرات خود با چالش‌های متعددی روبه‌رو بودند.

بخش بزرگی از این معاملات به‌صورت غیررسمی، در قالب معاملات «پشت‌خطی» یا «کوتاژفروشی» و به‌دور از نظارت سیاست‌گذار پولی انجام می‌شد. این فرآیند، ضمن ایجاد بستری برای سفته‌بازی، ریسک بالایی را نیز متوجه طرفین معامله می‌کرد و نظارت بر جریان بازگشت ارز صادراتی را دشوار می‌ساخت.

بانک مرکزی با درک این چالش و در راستای ساماندهی بازار ارز، اقدام به راه‌اندازی «تالار دوم ارزی» در مرکز مبادله طلا و ارز کرد. هدف اصلی از این اقدام، ایجاد یک بستر رسمی، شفاف و امن برای معامله ارز حاصل از صادرات این گروه از صادرکنندگان با واردکنندگان متقاضی بود.

مکانیزم کشف نرخ بر اساس عرضه و تقاضای واقعی

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های تالار دوم که مورد تأکید مسئولان قرار گرفته، عدم دخالت مستقیم در فرآیند کشف نرخ است. در این تالار، نرخ ارز بر اساس عرضه و تقاضای واقعی و توافق مستقیم میان صادرکننده و واردکننده تعیین می‌شود.

• نقش بانک مرکزی: ناظر، بازارگردان و تضمین‌کننده نقدشوندگی معاملات.
• هدف مکانیزم: اطمینان از صحت و سلامت فرآیند و کشف نرخ واقعی.

این مکانیزم باعث می‌شود نرخی که در تالار دوم کشف می‌شود، نماینده واقعی‌تری از ارزش ذاتی ارز بر اساس نیازهای تجاری کشور باشد، نه برآمده از هیجانات و فعالیت‌های سفته‌بازانه در بازار غیررسمی.

شکاف قیمتی و عدم جذابیت نرخ‌های بالا

پیگیری‌ها از فعالان بازار حاکی از آن است که نرخ ارز کشف‌شده در تالار دوم از زمان راه‌اندازی تاکنون، به‌طور مستمر حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد پایین‌تر از نرخ‌های معاملاتی در بازار آزاد قاچاق بوده و با اختلاف قابل‌توجهی زیر ۱۰۰ هزار تومان قرار داشته است.

در این میان، عملاً برای نرخ‌های بالای ۱۰۰ هزار تومان هیچ تقاضایی وجود نداشته است، که نشان از عدم جذابیت این نرخ‌ها برای متقاضیان واقعی ارز است. این شکاف قیمتی، یک سیگنال آشکار برای فعالان اقتصادی و بازار ارز است:

• توافق صادرکننده و واردکننده واقعی بر سر قیمتی پایین‌تر از بازار آزاد.
• نشان‌دهنده وجود حباب و وزن بالای عوامل روانی در نرخ‌های غیررسمی.

این تفاوت قیمت ثابت می‌کند که با کاهش تنش‌های سیاسی و اقتصادی و مدیریت انتظارات، پتانسیل قابل‌توجهی برای کاهش نرخ ارز در بازار آزاد و نزدیک شدن آن به نرخ‌های تعادلی و منطقی وجود دارد. انتظار می‌رود با افزایش حجم معاملات در تالار دوم و تعمیق این بازار، اثرگذاری آن بر کل بازار ارز کشور بیش از پیش نمایان شود.