ایران در جمع ۱۰ کشور برتر پزشکی بازساختی جهان؛ مصاحبه AABB با دانشمند ایرانی

وضعیت زیرساخت‌ها و دسترسی منطقه‌ای

این محقق ایرانی حوزه سلول‌درمانی خاطرنشان کرد که درمان‌های نوین نیازمند امکانات پیشرفته مطابق با استانداردهای GMP هستند. کشورهایی نظیر:

• ایران
• امارات متحده عربی
• قطر
• عربستان سعودی

زیرساخت‌های خوبی در این زمینه دارند، اما هنوز دسترسی فراگیر محقق نشده است. بهبود دسترسی مستلزم توجه به آگاهی‌بخشی، تقویت نیروی کار متخصص و توسعه زیرساخت‌ها در مناطق دورافتاده است.

دکتر اسدی به نقش نهادهای اعتباربخشی بین‌المللی مانند AABB، انجمن جهانی پزشکی بازسازی (ABRM) و گروه پیوند خون و مغز استخوان آسیا و اقیانوسیه (APBMT) اشاره کرد که با اعتباربخشی مراکز، بیماران را به سمت تعالی و بهبود مستمر در این زمینه‌های حیاتی هدایت می‌کنند.

وی افزود: در خاورمیانه، بسیاری از جوامع روستایی و حتی برخی از متخصصان مراقبت‌های بهداشتی، از بیوتراپی‌ها آگاهی کامل ندارند. استفاده از هوش مصنوعی و ابزارهای سلامت دیجیتال برای کمک به گسترش این خدمات به جمعیت‌های محروم در حال بررسی است.

تحقیقات پیشگامانه در ایمونوتراپی سرطان

تمرکز تحقیقاتی دکتر مریم اسدی در حوزه «ایمونوتراپی سرطان» است. در این روش، سلول‌های ایمنی مانند «کارتی-سل تراپی (CAR T-cell therapy)» یا سلول‌های کشنده طبیعی (NK) با مهندسی ژنتیک دستکاری می‌شوند تا پروتئینی جدید روی سطح آن‌ها بیان شود. این پروتئین، سلول سرطانی را به صورت اختصاصی شناسایی و نابود می‌کند.

وی در این باره توضیح داد:

• این فناوری اخیراً در سطح جهانی به عنوان یک درمان نوین مطرح شده است.
• در دنیا حدود ۸ تا ۹ محصول مشابه دارای تأییدیه FDA آمریکا وجود دارد.
• ما موفق شدیم نمونه‌ای از این فناوری را برای چند هدف مختلف تولید و عملکرد آن را ارزیابی کنیم.
• نتایج آزمایشگاهی نشان داد که سلول‌های سرطانی به‌طور مؤثر از بین می‌روند.

دکتر اسدی همچنین به دلیل فعالیت‌های تحقیقاتی و آموزشی خود، در سال گذشته از سوی انجمن جهانی به عنوان دانشمند برتر حوزه پزشکی بازساختی و دانشمند جوان سال ۲۰۲۴ معرفی شد.

وضعیت بالینی سلول‌درمانی در ایران

ایران با رشد چشمگیر در حوزه پزشکی بازساختی، جزء ۱۰ کشور برتر دنیا در این زمینه محسوب می‌شود. چندین محصول سلول‌درمانی توسط سازمان غذا و دارو تأیید شده و وارد فاز بالینی شده‌اند:

• محصولی برای درمان بیماری پیسی یا ویتیلیگو (نوعی بیماری پوستی).
• سلول‌های مزانشیم برای کاربردهای گوناگون بالینی.
• درمان‌هایی مانند GVHD که ایران جزء معدود کشورهای دارای این توانمندی است.
• روش‌هایی مانند PRP و SVF برای درمان مفاصل، ترمیم زخم‌ها و کاربردهای پوستی.

با این حال، روش تحقیقاتی دکتر اسدی (CAR-NK) هنوز در مرحله پژوهشی است و ورود به فاز بالینی نیازمند زیرساخت‌های خاص و هزینه‌های بسیار سنگین است که در حال حاضر تنها در تهران فراهم است و باید در شرایط GMP و با تأیید سازمان غذا و دارو انجام شود.

در زمینه سرطان، اگرچه هنوز وارد فاز گسترده بالینی نشده‌ایم، اما تجربه‌های محدودی وجود دارد. چند سال پیش یک کارآزمایی بالینی (Clinical Trial) روی بیمار مبتلا به سرطان پستان در شیراز تحت درمان NK-cell therapy (اتولوگ) انجام و نتایج آن منتشر شد. همچنین، روش NK-cell therapy به صورت آلوژن (از منبع خاص) در فاز کلینیکی در تهران اجرایی شده است.

چالش‌های کلیدی حوزه پزشکی بازساختی

دکتر اسدی سه چالش اصلی پیش روی این حوزه را تشریح کرد:

۱. هزینه بالا و ریسک سرمایه‌گذاری

اولین مشکل، هزینه بالای تحقیقات و تجهیزات و ایجاد زیرساخت‌هاست که مختص ایران نیست و در سطح جهانی وجود دارد. بازگشت سرمایه در این حوزه بلندمدت است و نوسانات اقتصادی در ایران این ریسک را افزایش می‌دهد. به همین دلیل، سرمایه‌گذاری دولت‌ها در این دانش استراتژیک ضروری است.

۲. پیچیدگی علمی و فنی

این محصولات دارای دانش فنی پیچیده بوده و در لبه دانش قرار دارند. دستیابی به آن‌ها ساده نیست و تعداد محققانی که به صورت جدی روی این موضوع کار می‌کنند، محدود است؛ هرچند ایران در مقایسه با کشورهای دیگر سهم قابل توجهی دارد.

۳. ملاحظات اخلاقی و اخذ مجوزها

حساسیت‌های اخلاقی در این زمینه بالاست و گرفتن مجوزها روندی بسیار زمان‌بر دارد. با این حال، سازمان غذا و دارو اخیراً اعلام کرده که فرایند صدور مجوزها را با همکاری بیشتر و سرعت بالاتر پیگیری خواهد کرد.