اسکیس شهری؛ پلی میان آموزش معماری و حفاظت از هویت تاریخی اصفهان و تهران

شهرها همیشه بیش از آنچه در نقشه‌ها و آمارها دیده می‌شوند، حامل لایه‌های پنهان فرهنگی، تاریخی و اجتماعی هستند. کشف این لایه‌ها نه تنها برای پژوهشگران و دانشجویان هنر و معماری اهمیت دارد، بلکه برای شهروندانی که در بطن این فضاها زندگی می‌کنند نیز تجربه‌ای منحصر به فرد و شناختی عمیق از هویت شهری فراهم می‌کند. دو رویداد «خط پررنگ اصفهان» و «خط سایه تهران» با هدف کشف و ثبت این لایه‌ها از طریق اسکیس شهری، بستری برای پیوند آموزش معماری با تجربه مستقیم فضاهای تاریخی فراهم کرده‌اند. این گزارش با روایت دیدگاه سه استاد برجسته معماری و طراحی شهری، تلاش می‌کند تا اهمیت این فعالیت‌های میدانی در بازخوانی هویت شهری و حفاظت از بافت‌های ارزشمند را تبیین کند.

اهمیت اسکیس شهری در بازشناسی هویت و معماری تاریخی

عبدالسبحان راطبی، معمار و مدرس دانشگاه، با اشاره به برگزاری رویدادهای اسکیس شهری در اصفهان و تهران و اهمیت آنها در آموزش معماری، اظهار کرد: اسکیس و کروکی زدن در شهرهای تاریخی نه تنها یک فعالیت دانشجویی محسوب می‌شود بلکه یک ابزار آموزشی و فرهنگی بسیار اثرگذار است. دانشجویان در این فرآیند با بناهای تاریخی و فضای شهری ارزشمند ارتباط مستقیم برقرار می‌کنند و شناخت واقعی از ابعاد معماری و طراحی شهری پیدا می‌کنند.

اسکیس دستی؛ ابزاری آموزشی و ماندگار

به گفته این معمار، بسیاری از دانشجویان تا پیش از این تجربه حضور در چنین فضاهایی را نداشتند و همین حضور و مشاهده مستقیم، تأثیر عمیقی در درک زیبایی‌شناسی و تاریخ معماری برای آنها دارد. وی افزود: فرآیند اسکیس دستی، حتی در عصر دیجیتال، اهمیت ویژه‌ای دارد. وقتی دانشجو موضوعی را با دقت و جزئیات ترسیم می‌کند، نه تنها اطلاعات بصری منتقل می‌شود بلکه مفاهیم و تناسبات فضایی در ذهن وی تثبیت می‌شوند.

اسکیس مثل تهیه یک قورمه‌سبزی است که با زمان و دقت درست می‌شود و در ذهن می‌ماند، برخلاف پیتزای فوری که زود آماده می‌شود ولی اثری عمیق ندارد.

این تجربه باعث می‌شود که دانشجویان بعدها در طراحی‌های خود، آن جزئیات و ویژگی‌ها را بازتولید کرده و از بازنمایی‌های غیرواقعی یا سطحی دوری کنند.

نقش اسکیس در حافظه جمعی و حفاظت شهری

راطبی تاکید کرد: علاوه بر تأثیر آموزشی، اسکیس شهری نقش مهمی در ایجاد حافظه جمعی و ارتباط مردم با فضاهای فراموش شده شهر دارد. بازخوردهای مردم در محل و شبکه‌های مجازی نشان می‌دهد که این فعالیت‌ها باعث توجه بیشتر به بناها و فضاهای تاریخی می‌شود و می‌تواند انگیزه‌ای برای مسئولان شهری جهت حفاظت و احیای این فضاها ایجاد کند. وی با اشاره به تجربه حضور در رویداد خط سایه تهران، بیان کرد که حضور دانشجویان و معماران در بافت‌های آسیب‌دیده شهری، مانند خیابان لاله‌زار، باعث شد که مردم محلی نیز نسبت به اهمیت این فضاها حساس شوند.

او در توضیح تفاوت اسکیس با عکاسی گفت: در عکاسی شما محدود به قاب تصویر هستید، اما در اسکیس دستی، امکان انتخاب جزئیات و تمرکز بر عناصر مهم وجود دارد. دانشجو با مشاهده و مکاشفه، یاد می‌گیرد که چه جزئیاتی ارزش تاکید دارند و چه چیزهایی قابل حذف است، و این آموزش بصری و ادراکی عمیق در ذهن او ثبت می‌شود.

تجربه مستقیم فضاهای شهری و بافت تاریخی

فریدون فراهانی، دکترای طراحی شهری و مدرس دانشگاه، درباره اهمیت تجربه مستقیم دانشجویان از فضای شهری گفت: این رویدادها باعث می‌شوند دانشجویان به طور عملی و حضوری با فضاهای تاریخی و معماری شهری آشنا شوند و فقط از طریق کتاب یا عکس با آنها آشنا نشوند. حضور در بافت‌های تاریخی، مشاهده جزئیات و تعامل با محیط، تجربه‌ای غیرقابل جایگزین است و تأثیر آن بر درک معاصر دانشجویان از معماری تاریخی بسیار عمیق است.

تأثیر حضور عملی بر دغدغه‌های حفاظت

این مدرس دانشگاه تاکید کرد: این رویدادها باعث می‌شوند که دانشجویان دغدغه‌های حفاظت از بافت تاریخی و ابنیه ارزشمند شهری را درک کنند. او با اشاره به بازدید گروهی از خیابان لاله‌زار تهران گفت که دانشجویان خودشان نسبت به آسیب‌ها و مشکلات موجود پرسشگری ایجاد کردند و این سطح از آگاهی، پایه مهمی برای طراحی و حفاظت آینده شهر فراهم می‌کند.

وی همچنین اهمیت فرآیند اسکیس دستی را نسبت به بازنمایی دیجیتال توضیح داد و گفت: فرآیند مشاهده و ترسیم دستی، یک تجربه درونی ایجاد می‌کند که با هیچ تکنولوژی دیجیتال قابل جایگزینی نیست. دانشجو با این روش نه تنها محصول نهایی را خلق می‌کند بلکه در طول فرآیند یادگیری، مکاشفه و تحلیل فضا انجام می‌دهد.

مدل ملی برای خوانش هنری شهرهای ایران

فراهانی افزود: ارائه اسکیس‌ها و کروکی‌ها در فضاهای عمومی، مانند مترو و خیابان‌ها، ارتباط مردم با فضای شهری را تقویت می‌کند. مردم با مشاهده این آثار متوجه اهمیت بناها و فضاهای تاریخی می‌شوند و حساسیت فرهنگی نسبت به بافت‌های شهری پیدا می‌کنند. به گفته وی، این فعالیت‌ها در نهایت باعث می‌شوند که مردم و مسئولان شهری بیشتر به حفظ و احیای این فضاها توجه کنند.

وی در ادامه توضیح داد: برگزاری چنین رویدادهایی در اصفهان و تهران نشان می‌دهد که این فعالیت‌ها می‌توانند مدل ملی برای بازشناسی و خوانش هنری شهرهای ایران باشند. این مدل، برخلاف نمونه‌های محدود و تخصصی گذشته، عمومی و فراگیر است و امکان مشارکت دانشجویان و مردم از شهرهای مختلف را فراهم می‌کند.

تولد «خط سایه تهران» از تجربه «خط پررنگ اصفهان»

علی عطریان، معمار و دبیر اجرایی دو رویداد «خط پررنگ اصفهان» و «خط سایه تهران»، در توضیح ایده این پروژه اظهار کرد: ایده این رویدادها از سال‌های گذشته در دانشگاه هنر اصفهان آغاز شد و هدف آن ارائه تجربه عملی و حضوری دانشجویان در بافت شهری و معماری تاریخی بود. دانشجویان با حضور مستقیم در فضاهای تاریخی و خیابان‌های قدیمی، می‌توانند تناسبات، فرم‌ها و ویژگی‌های فرهنگی موجود در بناها را به طور واقعی درک کنند، نه صرفاً از طریق عکس یا نقشه.

تاریخچه و فلسفه شکل‌گیری رویدادها

این رویدادها از دهه ۸۰ در اصفهان شکل گرفت و با گذر زمان توسعه یافت. در سال ۹۷ به درخواست موزه هنرهای معاصر اصفهان، رویداد «خط پررنگ اصفهان» طراحی و اجرا شد و به مرور، امکان مشارکت گسترده‌تر برای دانشجویان و معماران فراهم شد. رویداد «خط پر رنگ اصفهان ۲» نیز در آبان ماه ۹۸ با رویکرد طراحی کروکی از بناهای تاریخی تخت فولاد اصفهان برگزار شد.

عطریان درباره فلسفه و هدف اصلی این فعالیت توضیح داد: کروکی و اسکیس دستی، نه تنها یک ابزار طراحی بلکه وسیله‌ای برای تحلیل و ثبت تجربیات شهری است. وقتی دانشجو در خیابان‌ها، میدان‌ها و گذرهای تاریخی قدم می‌زند و ترسیم می‌کند، ذهن او به تحلیل مقیاس‌ها، تناسبات و ریتم‌های شهری مشغول می‌شود و این فرآیند یادگیری فعال، عمیق و ماندگار است.

تفاوت تجربه میدانی تهران و اصفهان

موفقیت خط پررنگ در اصفهان باعث شد که مدل مشابهی در تهران با عنوان «خط سایه تهران» شکل بگیرد. در این مدل، تمرکز بر خیابان‌ها و محله‌های آسیب‌دیده یا کمتر شناخته‌شده بود تا دانشجویان و معماران علاوه بر یادگیری، نسبت به حفاظت و احیای بافت تاریخی حساس شوند. عطریان تاکید کرد که این انتقال مدل از اصفهان به تهران، نشان‌دهنده پتانسیل آموزش عملی و اثرگذاری فرهنگی این رویدادها است.

وی درباره تفاوت تجربه تهران و اصفهان گفت: اجرای این رویداد در تهران نسبت به اصفهان متفاوت بود، چرا که تهران شهری بزرگ‌تر، پرجمعیت‌تر و با بافت‌های متنوع‌تر است. این تفاوت‌ها در مقیاس، محلات و ابنیه تاریخی باعث شد که تجربه حضور و ترسیم اسکیس‌ها غنی‌تر باشد. با این حال، ساختار اصلی فعالیت مشابه بود و مخاطبان با همان تمرکز بر کشف، تحلیل و ثبت فضاها کار خود را انجام دادند.

جمع‌بندی: پیوند آموزش، هنر و حفاظت از تاریخ

دو رویداد «خط پررنگ اصفهان» و «خط سایه تهران» فراتر از یک فعالیت هنری صرف، بستری برای پیوند میان آموزش دانشگاهی، پژوهش‌های شهری و بازشناسی فرهنگی شهرها فراهم می‌کند. تجربه حضور مستقیم در فضاهای تاریخی و معاصر، ثبت کروکی‌ها و اسکیس‌ها، و تحلیل لایه‌های شهری، علاوه بر درک عمیق‌تر نسبت به معماری و طراحی شهری، حافظه جمعی شهروندان را نیز فعال کرده و تجربه‌ای شخصی و عمومی از تعامل با شهر ایجاد می‌کند.

تأثیرات بلندمدت این رویدادها بر نگاه مخاطبان به فضاهای شهری و ارتباط آن‌ها با عناصر تاریخی و فرهنگی، بسیار حائز اهمیت است. بسیاری از شرکت‌کنندگان برای نخستین بار با ابنیه و بافت‌های تاریخی آشنا می‌شوند و این تجربه، خاطره‌ای پایدار در ذهنشان ایجاد می‌کند که می‌تواند در طراحی و تفکر شهری آینده آنان اثرگذار باشد. استمرار چنین رویدادهایی، نه تنها حافظه جمعی و هویت شهری را تقویت می‌کند، بلکه به ارتقای نگاه نقادانه و خلاقانه شهروندان و متخصصان هنر و معماری نسبت به فضای شهری نیز کمک می‌کند.