ایمپلنت‌های مغزی و نوروپروتزها؛ فرصت استراتژیک ایران در بازار ۷۲ میلیارد دلاری

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی با تأکید بر نقش حیاتی فناوری‌های عصبی در قرن بیست و یکم، اعلام کرد که همگرایی بی‌سابقه علوم اعصاب، هوش مصنوعی، مهندسی و نانوفناوری، حوزه‌ای راهبردی را شکل داده که در نقطه تلاقی سلامت، اقتصاد و امنیت ملی قرار دارد و سرمایه‌گذاری در آن فراتر از حوزه درمان است.

تعریف فناوری‌های عصبی: ایمپلنت‌ها و نوروپروتزها

عطااله پورعباسی، ایمپلنت‌های مغزی و نوروپروتزها را پیشرفته‌ترین تجلیات همگرایی علوم نوین دانست که نقش کلیدی در تعیین مرزهای توانایی‌های بشر ایفا می‌کنند.

ایمپلنت‌های مغزی

ایمپلنت‌های مغزی، دستگاه‌ها یا آرایه‌های الکترونی هستند که به صورت تهاجمی در داخل یا روی سطح قشر مغز کاشته می‌شوند. وظیفه اصلی این دستگاه‌ها شامل:

• ثبت سیگنال‌های عصبی
• تحریک الکتریکی بافت عصبی

این فناوری هسته مرکزی سیستم‌هایی مانند تحریک عمقی مغز و واسط‌های مغز-رایانه پیشرفته را تشکیل می‌دهد.

نوروپروتزها و کاربردهای آن

نوروپروتزها دستگاه‌هایی هستند که مسیرهای عصبی آسیب‌دیده را دور می‌زنند تا عملکردهای از دست رفته را بازیابی کنند. این عملکردها شامل حسی، حرکتی یا شناختی هستند. نمونه‌های بارز این فناوری عبارتند از:

• دست‌های مصنوعی کنترل شونده با فکر
• کاشت حلزون شنوایی
• ایمپلنت‌های شبکیه برای بازگرداندن بینایی

این فناوری‌ها تبلور همگرایی بین علوم اعصاب، مهندسی و هوش مصنوعی است.

ابعاد اقتصادی و امنیتی توسعه فناوری‌های عصبی

توسعه این فناوری‌ها ناظر بر نیازهای حیاتی و فرصت‌های استراتژیک متعددی برای کشور است و ایمپلنت‌های مغزی و نوروپروتزها سهم عمده‌ای در این بازار جهانی دارند. حرکت به سمت اقتصاد دانش‌بنیان و تحول در اقتصاد ملی یک ضرورت غیرقابل انکار است.

فرصت‌های اقتصادی و بازار جهانی

حجم بازار جهانی فناوری‌های عصبی در سال ۲۰۲۳ بالغ بر ۲۱.۲ میلیارد دلار برآورد شده است. پیش‌بینی می‌شود این بازار با نرخ رشد ترکیبی سالانه قابل توجهی، تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۵۰ تا ۷۲ میلیارد دلار برسد.

سرمایه‌گذاری در این حوزه، ارزش اقتصادی کلانی از طریق خلق بازارهای جدید با ارزش افزوده فوق‌العاده، اشتغال‌زایی برای نیروی کار بسیار متخصص و کاهش وابستگی به واردات ایجاد می‌کند.

تأمین امنیت ملی و برتری استراتژیک

آینده صنایع دفاعی، امنیت سایبری و برتری شناختی به شدت به فناوری‌های عصبی وابسته است. واسط‌های مغز-رایانه مبتنی بر ایمپلنت‌های مغزی برای کاربردهای راهبردی زیر مورد استفاده قرار می‌گیرند:

• کنترل سامانه‌های پیچیده
• تقویت شناختی پرسنل
• کاربردهای امنیتی

پتانسیل و اقدامات ایران در این حوزه

خوشبختانه جمهوری اسلامی ایران از پتانسیل و مزایای نسبی قابل توجهی در این حوزه برخوردار است. این مزایا شامل:

• وجود نیروی انسانی جوان، مستعد و متخصص در حوزه‌های مهندسی، پزشکی و علوم اعصاب.
• حضور پژوهشگران شناخته ‌شده بین‌المللی.
• دستاوردها و تجارب ارزشمند پژوهشی در حوزه‌های مرتبط مانند روش‌های جراحی نوروپروتز، سلول‌های بنیادی، داروسانی هوشمند و نوروانفورماتیک.

بسترسازی علمی و طرح‌های مصوب

به واسطه اقدامات و برنامه‌ریزی‌های ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی، بسترسازی اولیه برای تکمیل زنجیره طراحی یک ایمپلنت مغزی انجام شده است. این اقدامات شامل تشکیل کارگروه تخصصی و انتشار ۱۰ درخواست پروپوزال بوده که منجر به نتایج زیر شده است:

نتایج اقدامات ستاد توسعه علوم شناختی:

این مقام مسئول تأکید کرد که با استفاده از مزایای نسبی موجود و رفع چالش‌های شناسایی‌شده از طریق یک برنامه منسجم و حکمرانی هوشمند، کشور می‌تواند خود را در میان بازیگران پیشرو این عرصه استراتژیک در منطقه و جهان قرار دهد. وی هشدار داد که غفلت از این فرصت تاریخی، نه تنها منجر به عقب‌ماندگی فناورانه می‌شود، بلکه وابستگی کشور را در حساس‌ترین حوزه‌های ممکن تضمین خواهد کرد.