ایمپلنت‌های مغزی و نوروپروتزها؛ فرصت ۵۰ میلیارد دلاری برای اقتصاد و امنیت ملی ایران

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی تاکید کرد که سرمایه‌گذاری در حوزه فناوری‌های شناختی فراتر از سلامت بوده و در نقطه تلاقی اقتصاد، امنیت ملی و بهداشت قرار دارد. همگرایی بی‌سابقه علوم اعصاب، هوش مصنوعی، مهندسی و نانوفناوری، حوزه‌ای راهبردی به نام فناوری‌های عصبی را شکل داده که ایمپلنت‌های مغزی و نوروپروتزها پیشرفته‌ترین تجلیات آن هستند و نقش کلیدی در تعیین مرزهای توانایی‌های بشر در قرن بیست و یکم ایفا می‌کنند.

اهمیت راهبردی فناوری‌های عصبی

توسعه این فناوری‌ها ناظر بر نیازهای حیاتی و فرصت‌های استراتژیک متعددی برای کشور است و ایمپلنت‌های مغزی و نوروپروتزها سهم عمده‌ای در این بازار دارند. تحول در اقتصاد ملی و خلق ثروت، حرکت به سمت اقتصاد دانش‌بنیان یک ضرورت غیرقابل انکار است.

ایمپلنت‌های مغزی و نوروپروتزها: تعریف و کاربرد

ایمپلنت‌های مغزی دستگاه‌ها یا آرایه‌های الکترونی هستند که به صورت تهاجمی در داخل یا روی سطح قشر مغز کاشته می‌شوند. نقش اصلی آن‌ها ثبت سیگنال‌های عصبی یا تحریک الکتریکی بافت عصبی است و هسته مرکزی سیستم‌هایی مانند تحریک عمقی مغز و واسط‌های مغز-رایانه پیشرفته را تشکیل می‌دهند.

نوروپروتزها دستگاه‌هایی هستند که مسیرهای عصبی آسیب دیده را دور می‌زنند تا عملکردهای حسی، حرکتی یا شناختی از دست رفته را بازیابی کنند. این فناوری‌ها تبلور همگرایی بین علوم اعصاب، مهندسی و هوش مصنوعی هستند. نمونه‌های بارز نوروپروتزها عبارتند از:

• دست‌های مصنوعی کنترل شونده با فکر
• کاشت حلزون شنوایی
• ایمپلنت‌های شبکیه برای بازگرداندن بینایی

فرصت‌های اقتصادی و امنیتی برای کشور

سرمایه‌گذاری در این حوزه، ارزش اقتصادی کلانی از طریق خلق بازارهای جدید با ارزش افزوده فوق‌العاده، اشتغال‌زایی برای نیروی کار بسیار متخصص و کاهش وابستگی به واردات ایجاد می‌کند. علاوه بر این، تأمین امنیت ملی و کسب برتری استراتژیک نیز به شدت به این فناوری‌ها وابسته است.

آینده صنایع دفاعی، امنیت سایبری و برتری شناختی به شدت به فناوری‌های عصبی وابسته است. واسط‌های مغز-رایانه مبتنی بر ایمپلنت‌های مغزی برای کنترل سامانه‌های پیچیده، تقویت شناختی پرسنل و کاربردهای امنیتی، از جمله حوزه‌های راهبردی هستند.

نگاهی به بازار جهانی

حجم بازار جهانی فناوری‌های عصبی در سال ۲۰۲۳ بالغ بر ۲۱.۲ میلیارد دلار برآورد شده است. پیش‌بینی می‌شود این بازار با نرخ رشد ترکیبی سالانه، تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۵۰ تا ۷۲ میلیارد دلار برسد.

پتانسیل ایران و اقدامات انجام شده

جمهوری اسلامی ایران از پتانسیل و مزایای نسبی قابل توجهی در این حوزه برخوردار است. این مزایا شامل موارد زیر است:

• وجود نیروی انسانی جوان، مستعد و متخصص در حوزه‌های مهندسی، پزشکی و علوم اعصاب.
• حضور پژوهشگران شناخته شده بین‌المللی.
• دستاورد‌های خوب در حوزه‌هایی مانند روش‌های جراحی نوروپروتز.
• تجارب ارزشمند پژوهشی در حوزه‌های مرتبط مانند سلول‌های بنیادی، داروسانی هوشمند و نوروانفورماتیک.

ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی با تشکیل کارگروه تخصصی و انتشار ۱۰ درخواست پروپوزال برای تکمیل زنجیره طراحی یک ایمپلنت مغزی، بسترسازی اولیه را انجام داده است. این اقدام منجر به تصویب ۱۸ عنوان طرح با مشارکت حدود ۱۵۶ محقق در ۱۳ دانشگاه برتر کشور شده و نشان از وجود ظرفیت و عزم علمی دارد.

با استفاده از مزایای نسبی موجود و رفع چالش‌های شناسایی‌شده از طریق یک برنامه منسجم و حکمرانی هوشمند، کشور می‌تواند خود را در میان بازیگران پیشرو این عرصه استراتژیک در منطقه و جهان قرار دهد. غفلت از این فرصت تاریخی، نه تنها منجر به عقب‌ماندگی فناورانه می‌شود، بلکه وابستگی کشور را در حساس‌ترین حوزه‌های ممکن تضمین خواهد کرد.