راز ۷ اسکلت سرباز رومی در چاه کرواسی؛ شاهدان خاموش «بحران سده سوم»

کشف تاریخی در مورسا: گور دسته‌جمعی سربازان

این کشف مهم که در سال ۲۰۱۱ در محل شهر باستانی مورسا (اُسیجِک امروزی) انجام شد، یکی از مهمترین یافته‌های باستان‌شناسی بالکانِ رومی به‌شمار می‌رود. پژوهشگران از کرواسی، آلمان و اسلوونی با استفاده از روش‌های پیشرفته‌ای چون تاریخ‌گذاری رادیوکربنی، تحلیل شیمی ایزوتوپی و توالی‌یابی DNA باستانی، توانستند داستان این هفت مرد را بازسازی کنند؛ مردانی که آرامگاه نهایی‌شان، چاهی متروکه بود.

دکتر ماریو نُواک، نویسنده اصلی مقاله، می‌گوید: «همه شواهد به یک رویداد فاجعه‌بار واحد اشاره دارند. به نظر می‌رسد این هفت مرد اندکی پس از مرگ در چاه انداخته شده‌اند؛ اجسادشان هنوز متلاشی نشده بود که گواه دفن یا به‌احتمال بیشتر، رهاسازی دسته‌جمعی پس از نبرد است.»

مرگ در دوران بحران سده سوم

تاریخ‌گذاری رادیوکربنی نشان می‌دهد زمان دفن بین سال‌های ۲۴۰ تا ۳۴۰ میلادی بوده است؛ دوره‌ای که به «بحران سده سوم» شهرت دارد. این دوره شامل پنجاه سال جنگ داخلی، بی‌ثباتی سیاسی و تهاجم‌های خارجی بود که امپراتوری روم را تا مرز فروپاشی پیش برد.

منابع تاریخی از دو نبرد بزرگ نزدیک مورسا یاد می‌کنند، از جمله نبردی میان امپراتور گالی‌یِنوس و شورشی به‌نام اینجِنیوس در حدود سال ۲۶۰ میلادی. شواهد باستان‌شناسی نیز فرضیه مرگ دسته‌جمعی در پی یک نبرد را تقویت می‌کند:

• اسکلت‌ها به‌صورت کامل و روی هم یافت شدند، که نشان می‌دهد همگی در یک زمان به درون چاه ریخته شده‌اند.
• یافتن سکه‌ای ضرب‌شده در سال ۲۵۱ میلادی به‌نام امپراتور هوستیلیان، بازه زمانی بحران سده سوم را تأیید می‌کند.

ویژگی‌های فیزیکی و جراحات جنگی

تحلیل‌های زیست‌باستان‌شناسی اطلاعات دقیقی از قربانیان ارائه می‌دهد. همه آن‌ها مردان بالغی بین ۱۸ تا ۵۰ سال بودند، با میانگین قد حدود ۱۷۲/۵ سانتی‌متر؛ قدی بلندتر و نیرومندتر از میانگین مردم عادی آن دوران. استخوان‌هایشان نشانه‌هایی از فشار و آسیب‌های ناشی از فعالیت بدنی شدید داشت.

نشانه‌های خشونت و نبرد

شماری از اسکلت‌ها صدمات واضح نبرد بر بدن داشتند که تأیید می‌کند مرگ آن‌ها خشونت‌بار بوده است:

• یکی از اسکلت‌ها زخمی سوراخ‌شده در استخوان سینه داشت که احتمالاً ناشی از نیزه یا تیر بوده است.
• اسکلتی دیگر آثار ضربه شمشیر بر بازو و دنده را نشان می‌داد.
• سومی آثار ضربه‌ی کهنه بر جمجمه داشت.

این مردان قربانی بیماری یا قحطی نبودند، بلکه جنگاورانی بودند که با شمشیر زیستند و با شمشیر مردند. دکتر نواک تأکید می‌کند که ویژگی‌های جمعیتی و فیزیکی آن‌ها با سربازان لژیون‌های رومی تطابق دارد؛ مردانی جوان، قوی و بسیار فعال که شاید عضو واحدهای نظامی منظم بوده‌اند.

رژیم غذایی و تنوع ژنتیکی ارتش روم

برای شناخت بهتر زندگی این سربازان، دانشمندان از استخوان دنده‌شان کلاژن استخراج کرده و نسبت ایزوتوپ‌های کربن و نیتروژن را سنجیدند.

جیره غذایی لژیونرها

نتایج تحلیل ایزوتوپی نشان داد رژیم غذایی آن‌ها ترکیبی از گیاهان C۳ و C۴ (مانند گندم و ارزن) بوده است. این رژیم غذایی بیشتر غلات‌محور، با گوشت اندک و کمابیش بدون غذای دریایی بود، که دقیقاً مطابق با توصیف جیره‌های معمول سربازان رومی در منابع تاریخی است.

تبار غیربومی و تنوع قومی

توالی‌یابی DNA باستانی شگفتی دیگری را آشکار کرد: از میان هفت اسکلت، چهار مورد DNA کافی برای توالی‌یابی داشتند و نتایج نشان داد هیچ‌یک بومی منطقه مورسا نبوده‌اند. تبار ژنتیکی آن‌ها به مناطق دوردستی چون شمال اروپا، شرق مدیترانه و استپ‌های پونتیک‌کاسپین بازمی‌گشت.

دکتر کوزیمو پُست، نویسنده مشترک این مقاله، می‌گوید: «این تنوع ژنتیکی بازتاب تنوع قومی ارتش روم است. امپراتوری از سراسر اروپا و حتی فراتر سرباز جذب می‌کرد و این گور جمعی نمونه زنده‌ای از آن تنوع در لحظه‌ای بحرانی است.»

علم پرده از جنگی فراموش‌شده برداشت

ترکیب شواهد ایزوتوپی، ژنومی و باستان‌شناسی، تصویری روشن ارائه می‌دهد: هفت سرباز از گوشه‌وکنار امپراتوری که در خدمت روم متحد شده بودند، در نبرد مورسا (یکی از خونین‌ترین و ناشناخته‌ترین درگیری‌های تاریخ روم) جان باختند. تلفات سنگین این نبرد در حدود سال ۲۶۰ میلادی در منابع تاریخی ذکر شده، اما جزئیات کمی ارائه شده است.

این یافته تنها درباره نحوه مرگ آنان نیست، بلکه درباره گستره نفوذ روم، پیوستگی مردمانش و بهای سنگین درگیری‌های داخلی آن هم سخن می‌گوید. تحلیل چندرشته‌ای گور جمعی مورسا، بهای انسانی بحران سده سوم روم را آشکار می‌کند؛ بهایی که برای هزاران سال در سکوت یک چاه حفظ شده بود.