هشدار درباره خطر زلزله ۸ ریشتری و سونامی در مکران؛ لزوم مقاوم‌سازی طرح‌های توسعه

محمد پورمحمد شاهوار، رئیس شبکه ملی شتاب‌نگاری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، با تأکید بر سوابق لرزه‌خیزی سواحل مکران، خواستار لحاظ شدن جدی ملاحظات لرزه‌ای و سونامی در طرح‌های توسعه‌ای این منطقه شد. وی با اشاره به پدیده «فرورانش» در این منطقه، که پتانسیل وقوع زمین‌لرزه‌های بزرگ تا بزرگی ۸ را دارد، بر لزوم به‌روزرسانی آئین‌نامه‌های ساخت‌وساز و اجرای دقیق اصول مقاوم‌سازی تأکید کرد.

سابقه لرزه‌خیزی و پدیده فرورانش در مکران

منطقه مکران، که از شرق تنگه هرمز تا سواحل پاکستان امتداد دارد، شاهد برخورد مستقیم صفحه اقیانوس هند با صفحه قاره‌ای ایران و پاکستان است. این برخورد منجر به پدیده «فرورانش» می‌شود که اصطکاک ناشی از آن، عامل شکل‌گیری زمین‌لرزه‌های بزرگ است. این نوع زلزله‌ها معمولاً در زون‌های فرورانشی مانند ژاپن و فیلیپین رخ می‌دهند.

• زلزله ۱۹۵۰: زمین‌لرزه‌ای بزرگ در سواحل مکران با مرکزیت پاکستان رخ داد که امواج سونامی آن به سواحل ایران نیز رسید.
• زلزله ۲۰۱۳: بزرگ‌ترین زمین‌لرزه ۳۰ تا ۴۰ سال اخیر در منطقه مکران (سیستان و بلوچستان) با عمق حدود ۶۰ کیلومتر اتفاق افتاد که عمق زیاد آن باعث کاهش شدت تخریب در سطح زمین شد.

پهنای این زون لرزه‌خیز حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ کیلومتر است و تحلیل‌های جدید نشان می‌دهند که احتمال وقوع زلزله‌ای تا بزرگی ۸ در این منطقه وجود دارد که می‌تواند با امواج سونامی همراه باشد.

تجربه جهانی و لزوم بازنگری در ساخت‌وساز

رئیس شبکه ملی شتاب‌نگاری با ذکر تجربه ژاپن، بر اهمیت بازنگری و به‌روزرسانی آئین‌نامه‌های ساخت‌وساز تأکید کرد:

تجربه نشان می‌دهد هرگاه آئین‌نامه‌ها و شیوه‌های ساخت‌وساز اصلاح و به‌روزرسانی شود، می‌توان نتایج بسیار مؤثری در کاهش تلفات و خسارات زلزله به دست آورد.

وی به مقایسه دو زلزله مهم در ژاپن اشاره کرد:

پس از زلزله کوبه، آئین‌نامه‌های ساخت‌وساز در ژاپن به‌طور کامل بازنگری شد که نتیجه آن کاهش چشمگیر تلفات در زلزله‌های بعدی، از جمله زلزله شدید ژانویه ۲۰۲۴، بود. در این زلزله با وجود شتاب بسیار بالا، خسارات عمدتاً به آتش‌سوزی‌های محدود ختم شد.

تأکید بر ساخت‌وساز مقاوم در طرح‌های توسعه مکران

با توجه به توسعه گسترده‌ای که در سواحل مکران در حال انجام است و منجر به ساخت شهرهای جدید خواهد شد، لازم است ملاحظات لرزه‌ای از ابتدا در طراحی‌ها لحاظ شود. مکران به عنوان یکی از پهنه‌های مهم لرزه‌خیز کشور شناخته می‌شود و محاسبات مربوط به این مناطق در آئین‌نامه جدید طراحی ساختمان به‌روزرسانی شده است.

نکات کلیدی برای پروژه‌های عمرانی:

• ساخت‌وساز مقاوم: در طرح‌های توسعه جدید، ساخت‌وسازها باید از ابتدا مقاوم انجام گیرد.
• دقت و نظارت: در تمامی پروژه‌های عمرانی (ساختمان‌ها، پل‌ها و سایر سازه‌ها)، دقت و نظارت کافی در طراحی و اجرا با رعایت اصول لرزه‌ای ضروری است.
• عملکرد ایمن: هدف، تضمین عملکرد ایمن و پایداری سازه‌ها در برابر زمین‌لرزه‌های احتمالی است.

این تأکید به معنای خودداری از ساخت‌وساز نیست، بلکه به معنای اجرای پروژه‌ها با دیدگاه فنی و مبتنی بر مخاطرات لرزه‌ای است. نرخ تجمع تنش در سواحل پاکستان بیشتر است، اما در بخش‌هایی از ایران نیز انرژی لرزه‌ای ذخیره شده و پتانسیل وقوع زلزله بزرگ وجود دارد.

تأثیر زلزله احتمالی مکران بر کشورهای همسایه

در صورت وقوع زلزله بزرگ در مکران، بیشترین تأثیر بر کشورهای زیر خواهد بود:

1. پاکستان: بیشترین اثر را خواهد پذیرفت.
2. ایران: در مرحله دوم تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
3. عمان: به دلیل موقعیت خاص خود در پشت اقیانوس، اثر کمتری خواهد پذیرفت.
4. شبه‌جزیره هند: ممکن است در اثر سونامی ناشی از زلزله بزرگ مکران تحت تأثیر قرار گیرد.

با توجه به عمق حدود ۱۸ کیلومتری زلزله‌های اخیر و شرایط لرزه‌خیزی منطقه، لحاظ کردن جدی اصول مقاوم‌سازی در برابر زلزله و سونامی در تمامی طرح‌های توسعه‌ای مکران، امری حیاتی است.