تحلیل سفر احمد الشرع به مسکو؛ بازتعریف روابط روسیه و سوریه پس از سقوط اسد

سفر احمد الشرع، رئیس‌جمهور دولت انتقالی سوریه، به مسکو در تاریخ ۱۵ اکتبر ۲۰۲۵، که اولین دیدار رسمی او با ولادیمیر پوتین پس از سقوط بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ محسوب می‌شود، نقطه عطفی حیاتی در بازتعریف روابط میان دو کشور است. این دیدار که در کرملین و با تشریفات کامل برگزار شد، بر محورهای کلیدی حفظ منافع روسیه در سوریه و آغاز بازسازی اقتصادی این کشور متمرکز بود.

در این ملاقات، الشرع تعهد خود را نسبت به حفظ پایگاه‌های نظامی روسیه در طرطوس و حمیمیم (که بر اساس قرارداد اجاره ۴۹ ساله از سال ۲۰۱۷ در اختیار مسکو قرار دارند) اعلام کرد. در مقابل، پوتین با تأکید بر «دوستی ۸۰ ساله» میان سوریه و روسیه که از سال ۱۹۴۴ آغاز شده است، عملاً مشروعیت دولت جدید دمشق را به رسمیت شناخت.

اشتراک منافع امنیتی: تضمین دسترسی روسیه به مدیترانه

یکی از مهم‌ترین محورهای اشتراک منافع میان مسکو و دمشق جدید، تضمین ثبات امنیتی و حفظ پایگاه‌های نظامی روسیه است. این پایگاه‌ها منافع متقابل امنیتی را برای هر دو طرف تأمین می‌کنند:

• برای روسیه: حفظ دسترسی استراتژیک به آب‌های مدیترانه و تأمین امنیت ۲۰۰۰ نیروی روسی مستقر در این پایگاه‌ها، که در شرایط جنگ اوکراین از اهمیت حیاتی برخوردار است.
• برای سوریه: الشرع این پایگاه‌ها را «مفید برای امنیت سوریه» خوانده و حفظ آن‌ها را ابزاری برای مهار تهدیدات منطقه‌ای مانند حملات هوایی اسرائیل (که در سال ۲۰۲۵ به ۲۰۰ مورد رسید) می‌داند.

این همکاری امنیتی همچنین بازسازی نظامی سوریه را با کمک‌های تسلیحاتی روسیه تسریع کرده و هزینه‌های نظامی روسیه را تا ۱۰ درصد کاهش می‌دهد. علاوه بر این، نظارت روسیه بر مهار گروه سابق تحریر الشام (که الشرع رهبر پیشین آن بود) تضمین می‌شود.

محور اقتصادی: ۱۵ میلیارد دلار برای بازسازی

کمک‌های اقتصادی روسیه، که الشرع آن را «بنیاد بازسازی» سوریه نامید، بخش دیگری از توافقات کلیدی این سفر بود. روسیه متعهد به اجرای پروژه‌های بزرگ در بخش‌های نفت، راه‌آهن و انرژی شد که ارزش کلی آن‌ها به ۱۵ میلیارد دلار می‌رسد و می‌تواند ۲۰ درصد از اقتصاد سوریه را احیا کند.

این پروژه‌ها نه تنها اقتصاد سوریه را از ویرانی ۱۴ ساله نجات می‌دهد، بلکه منافع اقتصادی روسیه را نیز تأمین می‌کند:

• تضمین بازارها: روسیه بازارهای خود را در سوریه تضمین کرده و صادرات غلات خود را افزایش می‌دهد، که به جلوگیری از رکود پس از جنگ اوکراین کمک می‌کند.
• اهرم نفوذ: وابستگی سوریه به کمک‌های حیاتی روسیه (مانند غذا برای ۱۰ میلیون نفر و برق برای ۵۰ درصد شبکه) به مسکو اهرم نفوذ قابل توجهی در دولت موقت می‌دهد.

تعارض بر سر استرداد بشار اسد

با وجود توافقات گسترده، یک نقطه اختلاف مهم در این دیدار، درخواست الشرع برای استرداد بشار اسد، رئیس‌جمهور فراری سوریه، جهت محاکمه جنگی بود. اسد پس از سقوط در دسامبر ۲۰۲۴، به عنوان پناهنده سیاسی تحت کنوانسیون ۱۹۵۱ به مسکو گریخته است.

الجزیره گزارش داد که الشرع در دیدار خصوصی درخواست استرداد اسد را مطرح کرد، اما روسیه قاطعانه آن را رد نمود. این تعارض نشان‌دهنده مدیریت سود و زیان توسط دو طرف است؛ در حالی که استرداد اسد می‌توانست تحریم‌ها را کاهش دهد، اما خطر بی‌ثباتی سیاسی و عدم اطمینان به روسیه را افزایش می‌داد.

رد این درخواست توسط مسکو، وفاداری روسیه به متحدان سابق خود را نشان داد، در حالی که به رسمیت شناختن الشرع به عنوان شریک مشروع، مشروعیت جهانی دولت انتقالی سوریه را افزایش داد.

تغییر استراتژی روسیه و سوریه

کنشگری روسیه در سوریه پس از سقوط اسد، از حمایت مستقیم به «دیپلماسی تعادل‌گرا» تغییر یافته است. پوتین با میزبانی از الشرع، نشان داد که منافع مسکو فراتر از یک فرد است و بر حفظ پایگاه‌ها و منافع اقتصادی تمرکز دارد. این رویکرد همچنین شامل استفاده از دولت الشرع برای مهار نفوذ ترکیه و کاهش نفوذ ایران (که ۲۰۰۰ نیروی قدس در سوریه داشت) است.

در مقابل، کنشگری الشرع نیز از شورش مسلحانه به «دولت‌سازی دیپلماتیک» تغییر کرده است. او با وجود اصرار بر محاکمه اسد، به طور همزمان برای حفظ ثبات و بازسازی، به کمک‌های روسیه وابسته شده و پایگاه‌های این کشور را حفظ می‌کند. این رویکرد، سوریه را به سمت نهادهای بین‌المللی مانند بریکس سوق می‌دهد.

در مجموع، سفر ۱۵ اکتبر ۲۰۲۵، زمینه‌ساز بازتعریف روابط دو کشور بر اساس منافع متقابل امنیتی و اقتصادی شد و الشرع را به عنوان نماینده مشروع سوریه در عرصه بین‌المللی تثبیت کرد.