آیکون خبر

خبر کامل

هشدار استاد دانشگاه: سرانه آب ایران به آستانه کمبود مطلق رسید

هشدار استاد دانشگاه: سرانه آب ایران به آستانه کمبود مطلق رسید

بحران آب در ایران: از آستانه کمبود مطلق تا فرونشست زمین

بحران آب در ایران وارد مرحله‌ای بحرانی و چندلایه شده است. نشانه‌های هشدارآمیز این بحران، از کاهش شدید منابع تجدیدپذیر و فرونشست زمین گرفته تا تهدید امنیت غذایی، در سراسر کشور مشاهده می‌شود. دکتر مهدی زارع، پژوهشگر و استاد پژوهشکده بین‌المللی زلزله‌شناسی، در ارزیابی وضعیت منابع آب کشور، از رسیدن سرانه آب به آستانه کمبود مطلق خبر می‌دهد.

بر اساس تعریف سازمان ملل متحد، سرانه آب کمتر از ۱۰۰۰ متر مکعب به ازای هر نفر در سال، به عنوان «بحران آب» شناخته می‌شود. تخمین‌ها نشان می‌دهند که سرانه آب ایران در حال حاضر به حدود ۱۰۰۰ متر مکعب کاهش یافته و این رقم به طرز خطرناکی نزدیک به آستانه کمبود مطلق است.

سناریوی بدبینانه: سرانه ۷۵۰ متر مکعب

دکتر زارع با اشاره به وضعیت سال آبی جاری، سناریوی بدبینانه‌ای را برای آینده نزدیک ترسیم می‌کند:

«برآورد می‌شود که در سناریوی بدبینانه خشکسالی پیش رو، کل آب تجدیدپذیر می‌تواند به حدود ۷۰ میلیارد متر مکعب کاهش یابد و سرانه آب به حدود ۷۵۰ متر مکعب برای هر نفر یا کمتر برای ساکنان ایران برسد.»

این در حالی است که با توجه به جمعیت تخمینی ۹۴ میلیون نفری ایران در سال ۱۴۰۴ (شامل ۸۷ میلیون جمعیت و ۷ میلیون مهاجر)، سرانه آب در دسترس با فرض ۸۰ میلیارد متر مکعب آب تجدیدپذیر، حدود ۸۵۰ متر مکعب خواهد بود که کشور را در وضعیت کمبود مطلق آب قرار می‌دهد.

ساختار حوضه‌های آبریز و روند منفی ذخایر زیرزمینی

ایران به شش حوضه آبریز اصلی با ۳۲ زیرحوضه تقسیم شده است. دو روند منفی شدید در تغییرات ذخیره آب‌های زیرزمینی در کشور مشاهده می‌شود که عمدتاً در مناطق زیر است:

  • فلات مرکزی
  • اطراف تهران
  • دریاچه نمک
  • کویر مرکزی

روند منفی ذخیره آبخوان‌ها بین سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۶ شدت گرفته و در برخی مناطق تا ۴ تا ۵ میلیارد متر مکعب کسری مشاهده شده است. تخلیه‌شده‌ترین زیرحوضه، کویر مرکزی ایران است.

پیامدهای فرونشست زمین در اطراف تهران

فرونشست زمین، که نتیجه کاهش چشمگیر ذخایر آب‌های زیرزمینی است، یکی از جدی‌ترین پیامدهای این بحران است. حداقل ۲۵ درصد از جمعیت ایران در اطراف تهران زندگی می‌کنند و فرونشست در این مناطق پتانسیل رسیدن به حدود یک متر را تنها در عرض چند سال دارد.

آثار زیست‌محیطی و امنیتی فرونشست:

  • افزایش شوری: تخلیه آب‌های زیرزمینی منجر به افزایش شوری خاک و آب‌های زیرزمینی می‌شود.
  • تهدید امنیت غذایی: شوری بر حاصلخیزی خاک اثر منفی گذاشته و امنیت غذایی بلندمدت را به خطر می‌اندازد.
  • کاهش ظرفیت سفره: فرونشست می‌تواند مسیرهای جریان سطحی و زیرسطحی را تغییر داده و باعث کاهش عمده و برگشت‌ناپذیر ظرفیت سفره آب شود.

تاریخچه و آمار منابع آب ایران

بررسی آمارها نشان‌دهنده کاهش شدید سرانه آب در دهه‌های اخیر است:

شاخص سال مقدار
سرانه آب در دسترس ۱۳۵۵ حدود ۴۵۰۰ متر مکعب
سرانه آب در دسترس ۱۳۸۷ کمتر از ۲۰۰۰ متر مکعب
منابع آب تجدیدپذیر داخلی (میانگین ۱۳۵۶ تا ۱۳۸۰) حدود ۲۵ سال قبل ۱۲۸ میلیارد متر مکعب
تخمین منابع آب تجدیدپذیر (سال آبی ۱۴۰۳–۱۴۰۴) کنونی ۸۰ میلیارد متر مکعب

همچنین، کل برداشت آب از ۷۰ میلیارد متر مکعب در سال ۱۳۷۲ به حدود ۹۳ میلیارد متر مکعب در سال ۱۳۸۲ افزایش یافته است. برداشت سالانه از سفره‌های آب زیرزمینی در سال ۱۳۹۲ از میزان برداشت ایمن تخمینی (۴۶ میلیارد متر مکعب) فراتر رفته است.

وضعیت دشت‌های ممنوعه و بحرانی

تا پایان اسفند ۱۳۹۷، تعداد کل محدوده‌های ممنوعه کشور ۴۰۵ مورد اعلام شد. مطالعات تا ابتدای سال ۱۴۰۴، حدود ۴۲۲ دشت ممنوعه و بحرانی را نشان می‌دهد که ۳۵۹ دشت با مشکل فرونشست مواجه هستند.

تعریف دشت‌های ممنوعه و بحرانی:

  • دشت ممنوعه: دشتی که برداشت از آن بیش از میزان تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی باشد.
  • دشت ممنوعه بحرانی: دشتی که با وجود ممنوعیت، وضعیت آن بدتر شده باشد.

مصرف آب و چالش چاه‌های غیرمجاز

ایران یکی از بالاترین نرخ‌های تخلیه آب‌های زیرزمینی در جهان را دارد. حدود یک میلیون چاه در کشور در حال بهره‌برداری است که تخمین زده می‌شود نیمی از آن‌ها غیرمجاز باشند. این استخراج بی‌رویه، سفره‌ها را سریع‌تر از تغذیه تخلیه کرده و عملاً منبع تجدیدپذیر را به منبع تجدیدناپذیر تبدیل می‌کند.

در توزیع مصرف، کشاورزی بیش از ۹۰ درصد از آب ایران را مصرف می‌کند و اغلب از روش‌های آبیاری غرقابی قدیمی و ناکارآمد برای محصولات پرآب مانند گندم، یونجه و هندوانه استفاده می‌شود. البته در کلان‌شهرهایی مانند تهران و مشهد، بیشترین برداشت آب زیرزمینی مربوط به مصرف آب شهری است.

راهکارها و چشم‌انداز آینده

بحران آب در سراسر ایران یکنواخت نیست و مناطق بحرانی در فلات مرکزی تحت شدیدترین فشار قرار دارند. مشکلات ساختاری مانند استخراج بیش از حد آب‌های زیرزمینی و استفاده ناکارآمد در کشاورزی همچنان پابرجا هستند.

بدون تغییرات تحول‌آفرین در سیاست‌های مدیریت آب و شیوه‌های کشاورزی، ایران در مسیر کمبود شدیدتر آب قرار دارد که پیامدهای عمیقی برای اقتصاد، انرژی و امنیت غذایی خواهد داشت. تمرکز بر منابع آب غیرمتعارف، مانند نمک‌زدایی در مناطق ساحلی، می‌تواند به منابع تجدیدپذیر رو به کاهش کمک کند.

شناسنامه خبر:

درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:

تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.

دسترسی رایگان به هوشنگ ↗