پیش‌بینی شاه درباره ویتنام و عصبانیت از انتقاد علم (۴ بهمن ۱۳۵۱)

اسدالله علم (۱ مرداد ۱۲۹۸ بیرجند – ۲۵ فروردین ۱۳۵۷ نیویورک)، یکی از مهم‌ترین چهره‌های سیاسی دوران محمدرضا شاه پهلوی، وزیر دربار از سال ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۶ و نخست‌وزیر ایران از سال ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۲ بود. یادداشت‌های روزنوشت او منبعی مهم برای درک وقایع پشت پرده دربار پهلوی به شمار می‌رود.

گفتگو با شاه درباره «فرمایشات همایونی»

در شرفیابی صبح روز چهارشنبه ۴ بهمن ۱۳۵۱، موضوع «فرمایشات شاهنشاه» محور گفتگو قرار گرفت. علم در ابتدا به تمجید از سخنان شاه پرداخت:

عرض کردم: بی نظیر بود. کمتر من فرمایشات به این خوبی دیده بودم، گو این که فرمایشات شاهنشاه هرگز بد و خارج از موضوع نیست.

با این حال، علم دو نکته کوچک را مطرح کرد. شاه نکته اول را پذیرفت و از فراموش کردن آن افسوس خورد، اما در مورد نکته دوم، واکنش متفاوتی نشان داد:

• نکته اول: شاه آن را قبول فرمودند که از خاطرشان محو شده و افسوس خوردند.
• نکته دوم: شاه از این نکته عصبانی شدند و فرمودند که «این که تو می‌گویی، نیست.»

علم در پاسخ به عصبانیت شاه، بر وظیفه خود در بیان استنباط شخصی تأکید کرد:

عرض کردم: این استنباط من است و اگر‌ استنباط خودم را عرض نکنم، به شاهنشاه عزیزتر از جانم خیانت کرده ام. برای این عرض می کنم که فکر بفرمایید. دیگر چیزی نفرمودند.

تحلیل آتش‌بس ویتنام و پیش‌بینی شاه

بخش مهم دیگری از گفتگو به تحولات بین‌المللی و اعلام آتش‌بس در جنگ ویتنام توسط ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، اختصاص داشت.

علم گزارش داد که نیکسون صبح ساعت ۶ اعلام کرده است که متارکه در جنگ ویتنام از روز دوشنبه آغاز می‌شود و رادیوها شرایط صلح را به اختصار گزارش داده‌اند. او با ابراز تعجب از شرایط صلح، به ویژه باقی ماندن نیروهای متخاصم ویتنام شمالی در ویتنام جنوبی، این پرسش را مطرح کرد:

اما عجب صلحی است که قوه متخاصم ویتنام شمالی در ویتنام جنوبی باقی می ماند!... منطق نیکسون و کیسینجر هم این است که اگر می‌خواستیم آنها را بیرون کنیم، باز هم جنگ ادامه پیدا می‌کرد. پس تا حالا چرا جنگیدید؟

محمدرضا شاه در پاسخ به این تحلیل، پیش‌بینی خود را درباره آینده ویتنام جنوبی بیان کرد:

فرمودند: مثل این است که آمریکایی‌ها می‌دانند که ویتنام جنوبی مآلا محکوم به پیوستن به ویتنام شمالی است.

حضور در جلسه مشترک مجلسین

در پایان روز، علم برای حضور در جلسه مشترک مجلسین (سنا و شورا) که قرار بود برای تصمیم‌گیری قانونی در مورد فرمایشات شاهنشاه تشکیل شود، از شاه اجازه گرفت تا صبح روز بعد شرفیاب نشود. شاه نیز با این درخواست موافقت کرد.