چالش‌های گمرکی و بوروکراسی، مانع اصلی تحقق چشم‌انداز ۱۵ میلیون تنی ترانزیت

سفر اخیر وزیر راه و شهرسازی به باکو، پایتخت جمهوری آذربایجان، با محوریت توسعه همکاری‌های سه‌جانبه میان ایران، آذربایجان و روسیه در حوزه‌های حمل‌ونقل، گمرک و انرژی انجام شد. در این نشست، تکمیل پروژه حیاتی راه‌آهن رشت-آستارا و ایجاد یک سامانه مشترک گمرکی برای تسهیل ترانزیت، مهم‌ترین موضوعات مورد بحث بودند. این رایزنی‌ها نشان‌دهنده تمرکز سیاستگذاران بر این واقعیت است که فرآیندهای اداری و گمرکی، به اندازه زیرساخت‌ها، در تسریع و تسهیل ترانزیت کالا نقش حیاتی دارند.

توافق سه‌جانبه برای تسهیل ترانزیت و گمرک

در پایان نشست سه‌جانبه ایران، آذربایجان و روسیه، بیانیه‌ای صادر و آیین‌نامه گروه کاری سه‌جانبه برای تعامل متقابل مراجع گمرکی به امضا رسید. هدف اصلی این توافق، روان‌سازی فرآیندهای مرزی و تسهیل حمل‌ونقل ترانزیتی میان سه کشور است.

وزیر راه و شهرسازی در این دیدار، با تأکید بر اهمیت اقدامات گمرکی در عملکرد ترانزیت، از ایجاد یک سامانه مشترک گمرکی میان سه کشور خبر داد. وی تصریح کرد که بسیاری از چالش‌های ترانزیت صرفاً به زیرساخت‌ها مربوط نیست، بلکه فرآیندهای اداری و گمرکی نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. گزارش‌های مربوط به دیجیتالی کردن و دسترسی هر سه کشور به این سامانه مشترک به تأیید طرفین رسید. همچنین، چشم‌انداز ترانزیت میان این سه کشور، ۱۵ میلیون تن پیش‌بینی شده است.

چالش‌های گمرکی ایران از نگاه همسایگان

پیچیدگی و طولانی بودن فرآیندهای گمرکی در ایران، شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی را به تغییر مسیر ترانزیت ترغیب کرده است. این موضوع حتی مورد نقد مقامات کشورهای همسایه نیز قرار گرفته است:

• وزیر حمل‌ونقل ترکیه در دیدار با وزیر راه و شهرسازی ایران، بر لزوم تسریع در عملیات گمرکی تأکید کرد و از توافق برای افزایش ظرفیت حمل‌ونقل ریلی به یک میلیون تن خبر داد.
• مهرداد بذرپاش، وزیر سابق راه و شهرسازی، نیز پیش‌تر به ضعف زیرساخت‌های گمرکی/ترانزیتی اشاره کرده و خواستار تدوین راهکاری برای نوبت‌دهی سیستمی به کامیون‌های خارجی (به‌ویژه روسیه و آذربایجان) برای کاهش معطلی در مرزها شده بود.
• محمد رضوانی‌فر، مدیرکل وقت گمرک ایران، نیز به مشکلات اتصال سامانه‌های داخلی به سامانه‌های کشورهای دیگر و تأثیر آن بر معطلی ترانزیت کالا اشاره کرده بود.

تأثیر بوروکراسی بر عملکرد لجستیک و تغییر مسیر ترانزیت

سرعت پایین تشریفات گمرکی یکی از دلایل اصلی کاهش رتبه جهانی ایران در شاخص عملکرد لجستیک (LPI) است. بر اساس بررسی بانک جهانی در سال ۲۰۲۲، نمره ایران در این شاخص حدود ۲.۲ بوده که بسیار پایین‌تر از میانه طیف ۱ تا ۵ قرار دارد.

این ضعف عملکردی در حادثه بندر شهید رجایی نیز نمود پیدا کرد؛ جایی که بوروکراسی پیچیده و زمان‌بر گمرکی و دپوی طولانی‌مدت کالاها، منجر به زیان‌های جبران‌ناپذیر شد. انفجار این بندر که به مرگ ۵۷ نفر انجامید، ناشی از عواملی چون نگهداری مواد قابل اشتعال، عدم رعایت استانداردها و اجرای ناقص «سامانه یکپارچه عملیات بندری» بود که قرار بود فرآیندها را هوشمند کند.

مقایسه زمان ترخیص کالا

در حالی که فرآیند ترخیص کالا در گمرکات جهان معمولاً یک تا پنج روز به طول می‌انجامد، این زمان در ایران به یک ماه و حتی بیشتر می‌رسد. این تأخیرهای طولانی‌مدت، بهره‌وری پایانه‌های مرزی را کاهش داده و راندمان اقتصادی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بانک جهانی در مطالعه‌ای تأکید کرده است که هر یک روز تأخیر در ترخیص کالا از گمرک، تجارت را یک درصد کاهش می‌دهد.

پیچیدگی‌های قانونی و اجرایی

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که تعدد رویه‌ها، بخشنامه‌ها و استثنائات گمرکی، فرآیندها را پیچیده کرده و احتمال خطای سهوی یا عمدی را افزایش داده است. در حال حاضر، مطابق قانون امور گمرکی، ۱۵ رویه برای ورود یا خروج کالا وجود دارد و به‌طور میانگین، در هر روز کاری یک بخشنامه یا دستورالعمل گمرکی صادر می‌شود.

تعدد دستگاه‌های اجرایی (حدود ۲۰ نهاد) در پایانه‌های مرزی نیز منجر به تأخیر در فرآیندها، ناکارآمدی زیرساخت‌ها و تبعات ایمنی و امنیتی شده است. آمارها نشان می‌دهد که در سال ۱۳۹۹، صف انتظار کامیون‌ها در مرز بازرگان به ۱۵۰۰ دستگاه و در مرز دوغارون به ۴۵۰۰ دستگاه رسید.

ضرورت هوشمندسازی گمرکات و پایانه‌های مرزی

هوشمندسازی و دیجیتالی شدن فرآیندها، عامل مهمی برای افزایش بهره‌وری لجستیک و سهم ایران از ترانزیت منطقه‌ای است. سازمان جهانی گمرک بر نقش ابزارهای هوشمند مانند قفل‌های هوشمند، حسگرهای ردیابی و کانتینرهای هوشمند در نظارت بر محموله‌ها تأکید کرده است.

فناوری‌های هوشمند می‌توانند رویه‌های ترخیص کالا را ساده‌سازی کنند، مسیرهای تجاری امن ایجاد نمایند، نظارت بر محموله‌ها را تقویت کنند و بازرسی‌ها را بر اساس تحلیل ریسک در لحظه اولویت‌بندی نمایند. همچنین، هوش مصنوعی و یادگیری ماشین قادرند فرآیندهای معمول و زمان‌بر را خودکار کرده و قابلیت‌های ارزیابی ریسک و تشخیص تقلب را افزایش دهند.

در حال حاضر، زیرساخت‌های گمرکی ایران پاسخگوی نیاز ترانزیت خارجی نیست. علاوه بر زمان انتظار طولانی (تا دو ماه)، فقدان پایانه‌های مرزی ۲۴ ساعته (که در اغلب کشورهای همسایه وجود دارد) یکی از گلوگاه‌های اصلی است که منجر به جایگزین شدن مسیرهای بین‌المللی غیرایرانی می‌شود.

ریل‌سازی بدون هوشمندسازی، غیراقتصادی است

ایران با داشتن حدود ۱۵ هزار کیلومتر شبکه ریلی، ظرفیت بالقوه‌ای برای ترانزیت دارد، اما کمبود تجهیزات متحرک و نقص در اتصالات مرزی، مانع تحقق اهداف شده است. وزیر راه و شهرسازی به درستی اشاره کرده است که تسهیل فرآیندهای گمرکی و اداری، هم‌پای توسعه زیرساخت، در بهبود آمار ترانزیت نقش دارد.

در سال گذشته، نزدیک به ۲۰ میلیون تن بار ترانزیتی از ایران عبور کرده که ۸۸ درصد آن سهم حمل‌ونقل جاده‌ای و ۱۲ درصد سهم ریلی بوده است. هدف برنامه هفتم توسعه، دو برابر کردن این میزان و رسیدن به ۴۰ میلیون تن است. تحقق این هدف، صرفاً با تکمیل قطعات ریلی میسر نخواهد شد و سرمایه‌گذاری در هوشمندسازی و اصلاح فرآیندهای بوروکراتیک گمرکی، شرط اصلی است.

در همین راستا، شورای گفت‌وگوی دولت و بخش خصوصی به تشکیل «کمیته تسهیل تجارت» زیر نظر معاون اول رئیس‌جمهور رأی داده است که یکی از اهداف آن، کاهش زمان رسوب کالا است. باید دید که آیا این ساختار جدید می‌تواند زمینه جذب سرمایه برای به‌روزرسانی تجهیزات هوشمند گمرکی را فراهم کند یا صرفاً به هماهنگ‌سازی دستگاه‌های دخیل محدود خواهد شد.