پیام مستقیم رهبر ایران به پوتین؛ تقویت محور تهران-مسکو در دوران پسابرجام

علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، پنجشنبه گذشته در سفری کوتاه به مسکو رفت تا پیام مستقیم رهبر جمهوری اسلامی ایران را شخصاً به ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، تحویل دهد. این دیدار در شرایطی انجام شد که پرونده هسته‌ای ایران و وضعیت امنیتی غرب آسیا در کانون توجه قدرت‌های جهانی قرار دارد و ناظران منطقه‌ای آن را تلاشی برای تثبیت همکاری‌های راهبردی میان تهران و مسکو توصیف کرده‌اند.

حضور دبیر شورای عالی امنیت ملی در کرملین، نشان‌دهنده دیپلماسی پیام‌محور تهران است که اهمیت راهبردی محور تهران – مسکو را در معادلات پیچیده کنونی به نمایش می‌گذارد.

همگرایی راهبردی در برابر فشارهای غرب

اهمیت این سفر با توجه به موضع اخیر روسیه در قبال مکانیسم «ماشه» و بازگشت تحریم‌های شورای امنیت علیه ایران دوچندان می‌شود. کرملین صراحتاً بازگشت این تحریم‌ها را به رسمیت نمی‌شناسد و اخیراً نیز با صدور بیانیه‌ای رسمی به مناسبت پایان اعتبار قطعنامه ۲۲۳۱، اعلام کرد که محدودیت‌ها و رویه‌های مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران از این پس فاقد وجاهت حقوقی است.

این موضع‌گیری نشان‌دهنده همگرایی تازه‌ای میان تهران و مسکو است که بر پایه منطق مقابله با فشارهای غربی و حفظ تعادل در معادلات منطقه‌ای و جهانی شکل گرفته است. مأموریت لاریجانی در این چهارچوب، انتقال پیامی راهبردی برای تبدیل همکاری‌های گذشته به یک مشارکت راهبردی در سطح کلان و بازتعریف جایگاه دو کشور در معادلات جهانی است.

تحلیل کارشناسان: وزن بالای پیام و نقش روسیه در دوران پسابرجام

کارشناسان مسائل آسیا بر اهمیت این سفر تأکید کرده‌اند. حسن بهشتی‌پور، کارشناس مسائل آسیا، این سفر را دارای ابعاد متفاوتی می‌داند:

«در حالت عادی، لاریجانی باید با دبیر شورای امنیت ملی روسیه دیدار می‌کرد اما دیدار مستقیم با رئیس‌جمهوری روسیه نشان می‌دهد که محتوای این پیام از وزن سیاسی بالایی برخوردار بوده است.»

به گفته وی، محور این پیام به احتمال زیاد روابط دوجانبه ایران و روسیه و نقش مسکو در روندهای پسابرجام بوده است. نقش روسیه در این مرحله کلیدی است، به‌ویژه با توجه به ریاست دوره‌ای این کشور بر شورای امنیت سازمان ملل و تصمیم اخیر شورا مبنی بر عدم ابلاغ رسمی بازگشت تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران که عملاً به سود تهران تمام شده است.

با این حال، بهشتی‌پور هشدار می‌دهد که نباید به سازوکارهای حقوقی خوشبین بود و با توجه به آغاز روند بازگشت قطعنامه‌ها از ۲۶ مهر توسط برخی کشورها، ایران باید نگاه خود را از مباحث حقوقی به سمت راه‌حل‌های سیاسی و دیپلماتیک معطوف کند. او معتقد است: «عملاً برجام به پایان راه رسیده است؛ تهران باید برای دوران پسابرجام برنامه‌ریزی کند.»

مواضع روسیه در قبال تحریم‌ها:

• مسکو بازگشت تحریم‌ها را غیرقانونی می‌داند.
• آمریکا را ناقض اصلی توافق هسته‌ای می‌شمارد.
• این موضع‌گیری‌ها نشان‌دهنده تداوم حمایت سیاسی مسکو از تهران در صحنه دیپلماتیک است.

تقویت پیوندهای امنیتی و راهبردی در نظم جدید اوراسیا

اجرای «معاهده همکاری جامع و راهبردی» ایران و روسیه، روابط دو کشور را بیش از پیش استراتژیک کرده است. این معاهده چهارچوبی بلندمدت برای همکاری‌های سیاسی، امنیتی و اقتصادی فراهم می‌کند و نشانه‌ای از عزم دو قدرت منطقه‌ای برای عبور از محدودیت‌های ناشی از فشار غرب است.

محمدحسین معصوم‌زاده، دیگر کارشناس مسائل آسیا، این سفر را در چهارچوب تقویت روابط دوجانبه و انجام آخرین هماهنگی‌ها ارزیابی می‌کند. به باور او، این دیدار حامل پیام روشنی است مبنی بر اینکه دو کشور قصد دارند هماهنگی‌های خود را در برابر فشارهای فزاینده غرب، نه‌تنها در عرصه سیاسی، بلکه در حوزه‌های امنیتی و راهبردی نیز گسترش دهند.

همزمانی سفر لاریجانی با حضور «محمد الجولانی»، رئیس دولت موقت سوریه، در مسکو و دیدار او با پوتین، نکته‌ای قابل توجه است. معصوم‌زاده این هم‌زمانی را نشانه‌ای از تحرکات تازه در پرونده سوریه می‌داند:

«روسیه در تلاش است معادلات سوریه را بازآرایی کند و در این چهارچوب، هماهنگی با تهران اهمیتی مضاعف دارد. سفر لاریجانی می‌تواند در واقع مکمل رایزنی‌های کرملین با بازیگران سوری باشد.»

این همکاری اکنون به ستون مهمی در ساختار سیاست خارجی دو کشور تبدیل شده و الگویی از شراکت عمل‌گرایانه در جهانی است که در حال گذار از قطب‌بندی‌های سنتی است. این هم‌افزایی از مسکو تا دمشق و از دریای خزر تا مدیترانه امتداد یافته است.