تخصیص ارز، عامل اصلی رسوب ۸۰ درصدی کالاها در گمرک شهید رجایی

در حاشیه کارگروه پولی و بانکی مجمع کارآفرینان ایران، جمعی از صنعت‌گران و بازرگانان به بیان مشکلات خود در زمینه ترخیص کالا از گمرک پرداختند. این مشکلات، که عمدتاً ناشی از فرآیندهای اداری و تخصیص ارز هستند، منجر به رسوب حجم قابل توجهی از کالاها در بنادر و گمرکات کشور شده است.

به عنوان نمونه‌ای عینی از این معضل، حسن گرجی، کارآفرین و مدیرعامل گروه شهدین گام، اعلام کرد که کالاهایی به ارزش 5.2 میلیون دلار متعلق به شرکت او در گمرک شهید رجایی متوقف شده است. دلیل اصلی عدم ترخیص این کالاها، نبود «کد ساتا» عنوان شده است.

کد ساتا، که نوعی شناسه اظهارنامه گمرکی و کد رهگیری است، از طریق سامانه جامع تجارت برای اعلام منشأ ارز صادر می‌شود. این کارآفرینان معتقدند که علاوه بر مسئله ارز، محدودیت‌های دیگری نیز مانع واردات شده و به رسوب کالا در گمرکات دامن می‌زنند.

ریشه اصلی رسوب کالا: اختلال در فرآیند تخصیص ارز

علی شریعتی، عضو اتاق بازرگانی ایران، در تحلیل علت اصلی رسوب کالا در گمرک، تأکید کرد که مهم‌ترین مسئله، اختلال در مرحله تخصیص ارز است. به گفته وی، یک واردکننده پس از طی مراحل حمل و نقل و فرآیندهای بازرگانی یا تولیدی، معمولاً در مرحله تخصیص ارز با مشکل مواجه می‌شود و این امر کل چرخه را مختل می‌کند.

شریعتی با اشاره به سابقه این مشکل، بیان کرد که در دوره‌ای، تصمیمات نادرست یا اهمال یکی از مسئولان وقت وزارت صمت، موجب خروج این چرخه از مسیر طبیعی خود شد. وی خواستار بررسی ریشه‌ای این موضوع و شناسایی عوامل مؤثر در این اختلال شد.

واقعیت آن است که از دلایل اصلی حادثه غم‌انگیزی که در گمرک شهید رجایی رخ داد و منجر به آتش‌سوزی و خسارات سنگین شد، همین روان نبودن چرخه تخصیص و ناهماهنگی در فرآیند تخصیص بود.

وی افزود که امروز در محل حادثه گمرک شهید رجایی، «شهری از کانتینرهای مچاله‌شده» دیده می‌شود که نتیجه مستقیم عملکرد نامناسب چرخه تخصیص است. او تأکید کرد که افرادی که در تصویب و اجرای این فرآیندها نقش داشته‌اند، چه از طریق «امضاهای طلایی» و چه با سهل‌انگاری، باید مورد بررسی قرار گیرند.

با وجود تغییر تیم مدیریتی در وزارت صمت، به گفته این عضو اتاق بازرگانی، بحث تخصیص ارز و تالارهای مربوطه همچنان نیازمند بررسی و اصلاح جدی است و این موضوع، مهم‌ترین عامل در بروز مشکلات کنونی است.

ایرادات سامانه‌ای: عمدی یا ناشی از کنترل؟

در خصوص مشکلات طولانی شدن روندهای اداری و ایرادات سامانه‌ای مانند نبود کد ساتا، شریعتی اظهار داشت که هدف اصلی از ایجاد سامانه‌ها، افزایش شفافیت و حذف امضاهای طلایی بوده و اصل وجود آنها مثبت است. با این حال، او به نکته‌ای بحث‌برانگیز اشاره کرد:

• هدف سامانه‌ها: افزایش شفافیت و حذف امضاهای طلایی.
• مشکلات مشاهده‌شده: به نظر می‌رسد در برخی موارد، ایرادات سامانه‌ها به‌صورت عمدی ایجاد می‌شوند.

وی با ذکر مثالی، این وضعیت را به خراب کردن عمدی سایت توسط یک کسب‌وکار برای پنهان کردن ناتوانی در ارائه خدمات تشبیه کرد. او اذعان داشت که اگرچه این مسئله قابل تعمیم به همه موارد نیست، اما شواهد نشان می‌دهد که در بخش قابل توجهی از موارد، اختلالات سامانه‌ای رخ می‌دهد. این اختلال‌ها ممکن است با هدف کنترل یا نظارت ایجاد شوند، اما در عمل به اختلال در عملکرد سیستم منجر می‌شوند.

با این وجود، وی تأکید کرد که سهم عمده مشکل رسوب کالا در گمرک به بحث سامانه‌ها باز نمی‌گردد و عامل اصلی چیز دیگری است.

تخصیص ارز: عامل تعیین‌کننده در رسوب کالا

عضو اتاق بازرگانی ایران در جمع‌بندی خود، مشکل رسوب کالا را تک‌عاملی ندانست و اذعان کرد که عوامل متعددی در این فرآیند معیوب نقش دارند. با این حال، او وزن و اهمیت عوامل را به شرح زیر تفکیک کرد:

• عامل اصلی و تعیین‌کننده: موضوع تخصیص ارز.
• سهم تخصیص ارز: اگر مسئله تخصیص ارز حل شود، ۸۰ درصد از مشکل رسوب کالا برطرف می‌شود.
• سایر عوامل: مشکلات دیگر نیز وجود دارند و به‌مرور رفع می‌شوند، اما تأثیر آنها بر حل کلی مسئله محدود است.

او نتیجه گرفت که بار اصلی رسوب کالا در گمرک بر دوش فرآیند تخصیص ارزی است و تا زمانی که این فرآیند اصلاح نشود، سایر اقدامات تأثیر تعیین‌کننده‌ای در بهبود وضعیت نخواهند داشت.