پایان رسمی برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد

توافق تاریخی ۱۰ ساله امضا شده میان ایران و قدرت‌های جهانی که با هدف محدودیت فعالیت‌های هسته‌ای ایران در ازای لغو تحریم‌های اقتصادی تهران منعقد شده بود، امروز، ۱۸ اکتبر (۲۷ مهرماه)، به پایان رسمی خود می‌رسد. این رویداد مهم، نقطه عطفی در پرونده هسته‌ای ایران محسوب می‌شود و پیامدهای گسترده‌ای در عرصه بین‌المللی به دنبال خواهد داشت.

سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، با اعلام این خبر تأکید کرد که قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد نیز به‌طور رسمی در همین تاریخ منقضی می‌شود. به گفته این دیپلمات ارشد، با انقضای این قطعنامه، تمام محدودیت‌های قبلی شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران برداشته شده و موضوع هسته‌ای ایران از دستور کار شورا خارج خواهد شد.

جزئیات انقضای قطعنامه ۲۲۳۱ و برجام

شبکه خبری سی‌جی‌تی‌ان (CGTN) در گزارشی به تشریح این موضوع پرداخت و تصریح کرد:

• قطعنامه ۲۲۳۱ در ۲۰ ژوئیه ۲۰۱۵ به اتفاق آرا تصویب شد و برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) را تأیید کرد.
• این قطعنامه مجموعه‌ای از محدودیت‌ها را بر فعالیت‌های مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران اعمال کرد.
• طبق مفاد برجام، این اقدامات قرار بود ۱۰ سال پس از تصویب، یعنی در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ منقضی شوند.

عراقچی در پستی در شبکه اجتماعی ایکس، مجدداً بر پایبندی تهران به تعهدات و حقوق خود تحت پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) تأکید کرد. وی اظهار داشت:

ایران به‌عنوان یکی از امضاکنندگان ان‌پی‌تی، صرفاً به حقوق و تعهدات خود ذیل این معاهده پایبند خواهد ماند. این، شامل هیچ محدودیتی در مقیاس برنامه هسته‌ای آن و همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در چارچوب توافقنامه جامع پادمان‌ها و مطابق با قانون اخیر تصویب شده توسط مجلس ایران نمی‌شود.

وی همچنین با اشاره به موضع حاکمیتی ایران افزود: «حقوق حاکمیتی ایران نه قابل مذاکره است و نه تحت فشار سیاسی. حاکمیت قانون - نه اجبار - باید حاکم باشد.»

تحولات پس از خروج آمریکا و فعال‌سازی مکانیسم اسنپ‌بک

رسانه‌های بین‌المللی به خروج یک‌جانبه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت ایالات متحده، از برجام در سال ۲۰۱۸ و بازگرداندن تحریم‌ها علیه تهران اشاره کرده‌اند. این اقدامات باعث شد که ایران نیز به‌تدریج پایبندی به تعهدات خود را کاهش دهد.

تحولات اخیر در مذاکرات هسته‌ای به شرح زیر است:

• پس از روی کار آمدن مجدد ترامپ در کاخ سفید، ایران به اقدام نظامی تهدید شد و واشنگتن خواستار مشارکت تهران در مذاکرات شد.
• از ماه آوریل، پنج دور مذاکرات غیرمستقیم در مورد موضوع هسته‌ای و لغو تحریم‌های ایالات متحده برگزار شد.
• واشنگتن اصرار بر کنار گذاشتن کامل غنی‌سازی اورانیوم توسط ایران دارد، در حالی که تهران بر حق خود برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای تأکید می‌کند.
• مذاکرات در ماه ژوئن پس از حملات هوایی رژیم صهیونیستی و حمله ایالات متحده به تأسیسات هسته‌ای ایران متوقف شد.
• تهران از سرگیری مذاکرات را منوط به تضمین عدم مواجهه با حملات بیشتر در طول مذاکرات کرده است.

فعال‌سازی سازوکار اسنپ‌بک

در اواخر ماه اوت، فرانسه، انگلیس و آلمان (تروئیکای اروپایی) سازوکار «اسنپ‌بک» توافق هسته‌ای را با ادعای «عدم پایبندی مداوم و قابل توجه ایران» فعال کردند. این بند اجازه می‌دهد که در صورت نقض توافق توسط ایران، تحریم‌های سازمان ملل ظرف ۳۰ روز دوباره اعمال شوند. با این حال، ایران تأکید دارد که برنامه هسته‌ای آن کاملاً صلح‌آمیز است.

شکست شورای امنیت در تمدید تحریم‌ها و واکنش‌ها

شورای امنیت سازمان ملل متحد در ۱۹ سپتامبر نتوانست قطعنامه‌ای را برای تمدید لغو تحریم‌های مرتبط با برجام تصویب کند. همچنین، پیشنهاد بعدی برای تمدید ۶ ماهه برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ نیز به تصویب نرسید.

گنگ شوانگ، معاون نماینده دائم چین در سازمان ملل، از این نتیجه ابراز ناامیدی کرد و خواستار خویشتنداری طرفین شد:

وضعیت فعلی به یک مقطع بحرانی رسیده است. ما از همه طرف‌ها می‌خواهیم که آرامش و خویشتنداری را رعایت کنند، به گفت‌وگو و تعامل ادامه دهند، با احتیاط با این مخمصه برخورد و از تشدید تنش‌ها خودداری کنند.

عراقچی نیز تأکید کرده است که هرگونه تلاشی برای اعمال مجدد تحریم‌ها پس از ۱۷ اکتبر «باطل و بی‌اعتبار» خواهد بود.

آینده دیپلماسی هسته‌ای

با پایان مهلت قطعنامه ۲۲۳۱، ایران با لحظه‌ای سرنوشت‌ساز در شکل‌دهی به مسیر آینده خود روبرو است. کارشناسان بین‌المللی بر اهمیت دیپلماسی تأکید دارند.

کلسی داونپورت، کارشناس انجمن کنترل تسلیحات، در این باره اظهار داشت:

مرگ توافق ۲۰۱۵ فضایی را برای بررسی راه‌حل‌های خلاقانه برای موضوع هسته‌ای ایران ایجاد می‌کند. دیپلماسی همچنان تنها گزینه مناسب برای کاهش خطر اشاعه هسته‌ای ایران در درازمدت است.

وی همچنین هشدار داد که هر چه زمان بیشتری بگذرد، «مذاکره برای رسیدن به یک توافق در آینده چالش‌برانگیزتر و خطر شعله‌ور شدن دوباره درگیری بیشتر خواهد شد.»