تنش دیپلماتیک میان هند و آمریکا بر سر خرید نفت از روسیه

انکار دیپلماتیک در دهلی؛ تداوم همکاری با مسکو

دونالد ترامپ روز چهارشنبه در اظهاراتی جنجالی اعلام کرد که نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، به او «اطمینان داده» است که دهلی‌نو دیگر از روسیه نفت خریداری نخواهد کرد. این ادعا به‌سرعت در رسانه‌های بین‌المللی بازتاب یافت، اما تنها یک روز بعد، راندیر جیسوال، سخنگوی وزارت خارجه هند، این ادعا را صریحاً رد کرد و گفت: «ما از هیچ گفت‌وگو یا توافقی میان نخست‌وزیر مودی و رئیس‌جمهور ترامپ در این خصوص اطلاع نداریم.»

اصول سه‌گانه سیاست انرژی هند

وزارت خارجه هند در بیانیه‌ای رسمی، بدون اشاره مستقیم به نام روسیه، تصریح کرد که سیاست انرژی این کشور بر سه اصل کلیدی استوار است:

• تضمین ثبات قیمت‌ها
• تأمین پایدار منابع
• تنوع‌بخشی به مسیرهای تأمین انرژی

این موضع نشان می‌دهد که هند قصد ندارد در برابر فشارهای سیاسی خارجی از اصول استقلال انرژی خود عقب‌نشینی کند. دهلی‌نو از زمان آغاز جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲، به یکی از خریداران اصلی نفت ارزان روسیه تبدیل شده و روابط تاریخی و استراتژیک خود با کرملین را حفظ کرده است. همچنین، هند قرار است در اواخر سال جاری میلادی میزبان ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، باشد.

فشارهای اقتصادی آمریکا و موانع توقف واردات

در ماه اوت، دونالد ترامپ در واکنش به ادامه خرید نفت روسی از سوی دهلی‌نو، با اقدامی تنبیهی تعرفه‌های تازه‌ای بر کالاهای هندی وضع کرد و نرخ پیشین ۲۵ درصدی را عملاً دو برابر ساخت؛ تصمیمی که نشانه‌ای از افزایش فشار اقتصادی واشنگتن بر هند برای کاهش همکاری‌هایش با مسکو است.

غیرممکن بودن جایگزینی نفت روسیه

کارشناسان انرژی معتقدند که توقف ناگهانی واردات نفت از روسیه برای هند تقریباً غیرممکن است. «مو یو شو»، تحلیلگر ارشد شرکت تحقیقاتی کپلر، برآورد کرده است:

روسیه در نه ماه نخست سال جاری میلادی به‌طور میانگین روزانه بین ۱.۷ تا ۱.۸ میلیون بشکه نفت به هند صادر کرده است؛ حجمی عظیم که جایگزینی آن در بازار آزاد هم از نظر کمیت و هم کیفیت نفت خام با دشواری‌های جدی روبه‌روست.

بر اساس داده‌های کپلر، در حالی که برخی پالایشگاه‌های دولتی خرید خود از روسیه را کاهش داده‌اند، شرکت‌های خصوصی مانند ری‌لاینس اینداستریز میزان وارداتشان را افزایش داده‌اند و این شرکت اکنون بزرگ‌ترین واردکننده نفت روسی از مسیر دریایی شناخته می‌شود.

مقام‌های هندی تأکید می‌کنند که امنیت انرژی، برای اقتصادی در حال رشد مانند هند، خط قرمزی است که نمی‌توان آن را فدای رقابت‌های ژئوپلیتیکی کرد. اس. جایشانکار، وزیر خارجه هند، نیز اذعان کرده است که کشورش با ایالات متحده «اختلافاتی دارد» که بخش عمده آن به مذاکرات تجاری حل‌نشده و مسائل تعرفه‌ای مربوط می‌شود.

سیاست دوگانه واشنگتن: فشار بر هند، مماشات با چین

ترامپ تلاش می‌کند با اهرم مذاکرات تجاری بر دهلی‌نو فشار وارد کند تا واردات نفت از روسیه را متوقف سازد، اما در عمل، چین تاکنون از چنین تحریم‌هایی مصون مانده است. این رویکرد، انتقاد مقام‌های هندی را برانگیخته است.

مقایسه واردات نفت روسیه توسط هند و چین

داده‌های رسمی گمرکی تفاوت آشکاری در میزان واردات دو کشور نشان می‌دهد:

مقام‌های هندی آمریکا را به رویکردی گزینشی و دوگانه متهم می‌کنند و می‌گویند واشنگتن در حالی دهلی‌نو را مورد انتقاد قرار می‌دهد که در قبال پکن، با احتیاط برخورد می‌کند. تحلیلگران معتقدند این نابرابری در سیاست‌های آمریکا، انگیزه دهلی‌نو برای حفظ سیاست استقلال انرژی را تقویت کرده است.

«آلیشیا گارسیا هررو»، اقتصاددان ارشد مؤسسه مالی ناتیکس، می‌گوید: «حمایت‌گرایی مزمن هند شامل تعرفه‌های بالا بر کالاهای کشاورزی، یارانه‌های سنگین دارویی و محدودیت‌های گسترده وارداتی یکی از موانع اصلی در مسیر دستیابی به توافق تجاری جامع با ایالات متحده بوده است.»

روسیه؛ بزرگ‌ترین تأمین‌کننده نفت هند

روسیه همچنان بازیگری تعیین‌کننده در معادله انرژی هند باقی مانده است. بر اساس داده‌های شرکت تحلیلی کپلر، مسکو در حال حاضر بزرگ‌ترین تأمین‌کننده نفت هند به‌شمار می‌رود.

• در ماه سپتامبر، هند روزانه ۴.۵ میلیون بشکه نفت خام وارد کرده که از این میان ۱.۶ میلیون بشکه آن از روسیه بوده است.
• این رقم نسبت به دوران پیش از جنگ اوکراین، افزایشی ۲۲۵۰ درصدی را نشان می‌دهد.
• هند اکنون پس از چین، دومین خریدار بزرگ انرژی روسیه در جهان است.

تخفیف‌های گسترده نفتی کرملین تأثیری چشمگیر بر اقتصاد هند گذاشته است؛ از جمله کاهش ۶۵ درصدی کسری حساب جاری کشور در سال مالی ۲۰۲۳–۲۰۲۴. پالایشگاه عظیم ری‌لاینس اینداستریز برنامه‌ریزی کرده است که تا سال ۲۰۲۵ نیمی از نفت خام مصرفی خود را از روسیه تأمین کند.

تحلیلگران پیش‌بینی می‌کنند که طی سه تا شش ماه آینده، روابط هند و آمریکا به مرحله‌ای از «تنش کنترل‌شده و عمل‌گرایانه» خواهد رسید. در نگاه دولت مودی، حفظ روابط انرژی با مسکو تنها به معنای تأمین سوخت ارزان نیست، بلکه بخشی از تلاشی گسترده‌تر برای تثبیت جایگاه هند به‌عنوان قدرتی مستقل در نظم نوین جهانی است.