شکاف کهکشانی صنعت خودروی ایران با چشم‌انداز ۵۰ میلیارد دلاری مکنزی

آغاز امیدبخش و پایان ناگهانی برجام

صنعت خودروی ایران پس از توافق برجام، شاهد گشایش‌های قابل توجهی بود. پیش از آن، شرکای خارجی بازار ایران را ترک کرده و واردات محدود شده بود. اما پس از برجام، سرمایه‌گذاران و شرکای خارجی از جمله شرکت‌های بزرگ اروپایی مانند پژو و رنو به ایران بازگشتند، قراردادهای جدیدی منعقد شد و مسیر ورود فناوری‌های نوین و رونق واردات هموار گشت. این شرایط، فضای بازار داخلی را رقابتی‌تر کرد.

با این حال، این دوره رونق کوتاه بود. با روی کار آمدن دونالد ترامپ در ایالات متحده و خروج رسمی این کشور از برجام و وضع تحریم‌های جدید، تمامی گشایش‌ها به یکباره متوقف شد. شرکای خارجی مجدداً ایران را ترک کردند و صنعت خودروی کشور از آن زمان تاکنون، تحت تأثیر شرایط سیاسی، اقتصاد کلان و ضعف مدیریت، فراز و نشیب‌های زیادی را تجربه کرده و از مسیر رشد قابل توجه بازمانده است.

مزیت‌های نسبی و شکاف بهره‌وری

تحلیل مکنزی بر پایه مزیت‌های نسبی ایران شکل گرفته بود که شامل موارد زیر می‌شد:

• نیروی کار فنی و مهندسی فراوان
• هزینه نیروی کار پایین‌تر از میانگین منطقه
• دسترسی به انرژی ارزان
• موقعیت جغرافیایی مطلوب برای صادرات به خاورمیانه و آسیای مرکزی

با این وجود، مکنزی به شکاف عظیم بهره‌وری نیز اشاره کرده بود. در سال ۲۰۱۶، به ازای هر کارگر ایرانی کمتر از سه دستگاه خودرو تولید می‌شد، در حالی که این رقم در کشورهای توسعه‌یافته بین ۱۲ تا ۱۵ دستگاه بود. این موسسه تأکید داشت که حتی مزیت دستمزد پایین نیز نمی‌تواند این شکاف بهره‌وری را جبران کند.

مکنزی پیش‌بینی کرده بود که در صورت جذب سرمایه‌گذاری خارجی، بازسازی ساختار مدیریتی و ارتقای فناوری، صنعت خودروی ایران می‌تواند به صادرکننده منطقه‌ای تبدیل شود.

پیش‌بینی‌های مکنزی در مقابل واقعیت ۹ ساله

گزارش مکنزی در سال ۲۰۱۶، چشم‌اندازهای بلندپروازانه‌ای را برای صنعت خودروی ایران ترسیم کرده بود که در عمل، هیچ‌کدام محقق نشده‌اند:

۱. تولید و اشتغال

در سال ۲۰۱۴، تولید خودرو در ایران حدود یک میلیون دستگاه بود و مکنزی پیش‌بینی کرده بود که ارزش افزوده این صنعت از ۱۱ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۴ به بیش از ۵۰ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۵ افزایش یابد و بیش از ۲۰۰ هزار شغل جدید ایجاد شود. واقعیت کنونی:

• تولید خودرو در سال گذشته از مرز ۱.۳ میلیون دستگاه عبور کرده، اما با هدف‌گذاری ۲ تا ۲.۵ میلیون دستگاهی مکنزی برای سال ۲۰۳۵ فاصله زیادی دارد.
• آمارهای منتشر شده توسط اتاق بازرگانی ایران (شامخ) نشان‌دهنده گرفتار شدن صنعت خودرو در رکودی ۱۶ ماهه است.

۲. صادرات و بازارهای منطقه‌ای

مکنزی صنعت خودرو را مستعد تبدیل شدن به موتور رشد صادرات غیرنفتی می‌دانست و هدف‌گذاری اولیه بر تسخیر ۵ تا ۱۵ درصد از بازارهای منطقه‌ای متمرکز بود. واقعیت کنونی:

• سهم صادرات از کل تولید در حال حاضر به‌سختی به دو درصد می‌رسد.
• عمده صادرات به بازارهای محدودی مانند عراق و روسیه اختصاص دارد که بیشتر دلایل سیاسی دارند تا رقابت آزاد اقتصادی.

۳. سرمایه‌گذاری و فناوری

کارشناسان مکنزی برآورد کرده بودند که صنعت خودرو برای تحقق رشد تا سال ۲۰۳۵ به حدود ۵۰ میلیارد دلار سرمایه نیاز دارد که باید از طریق قراردادهای مشترک و انتقال فناوری تأمین می‌شد. واقعیت کنونی:

پس از خروج آمریکا از برجام، شرکت‌هایی مانند پژو و رنو از بازار ایران خارج شدند و خطوط تولید حامل فناوری‌های جدید متوقف ماندند. خودروسازان داخلی ناچار به بازگشت به پلتفرم‌های قدیمی دهه‌های پیشین شدند که از نظر ایمنی و مصرف سوخت عقب‌تر از استانداردهای جهانی هستند. این امر منجر به گرفتار شدن صنعت در چرخه تکرار و بازتولید مدل‌های قدیمی شد.

۴. بهره‌وری نیروی کار

مکنزی در سال ۲۰۱۶ تأکید کرده بود که بهره‌وری نیروی کار باید حداقل ۲.۵ برابر افزایش یابد تا به سطح کشورهایی مانند ترکیه نزدیک شود. واقعیت کنونی:

شاخص بهره‌وری نیروی کار هنوز به‌زحمت از ۸ خودرو به ازای هر کارگر عبور کرده است. این در حالی است که میانگین جهانی این رقم ۳۰ خودرو به ازای هر کارگر است. این عقب‌ماندگی عمیق، عمدتاً ناشی از ساختار مدیریتی دولتی، عدم استقلال بنگاه‌ها و قیمت‌گذاری دستوری است که انگیزه افزایش بهره‌وری را از بین برده است.

سیاست‌های حمایتی و تعرفه‌های واردات

مکنزی توصیه کرده بود که دولت باید حمایت‌های خود را زمان‌مند کرده و تعرفه‌های واردات را به‌تدریج کاهش دهد تا رقابت‌پذیری بلندمدت هدف قرار گیرد. اما پس از گذشت نیم قرن از شروع به کار صنعت خودرو و سال‌ها پس از گزارش مکنزی، نه تنها حمایت‌های تعرفه‌ای ادامه دارد، بلکه تعرفه‌ها رو به افزایش نیز رفته‌اند. به عنوان مثال، تعرفه واردات خودرو امسال پس از چالش بین دولت و مجلس و ورود مجمع تشخیص مصلحت نظام، ۱۰۰ درصد تعیین شد.

عدم تحقق چشم‌اندازهای مکنزی، علاوه بر تحریم‌های بین‌المللی و خروج آمریکا از برجام، تا حد زیادی به علت سوءمدیریت و ساختار معیوب خودروسازی در کشور بوده است.