مرتضی کیوان؛ شاعر و منتقد ادبی که داغش پس از ده‌ها سال کهنه نشد

دستگیری و اعدام پس از کودتای ۲۸ مرداد

زندگی پربار کیوان پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به شکلی غم‌انگیز پایان یافت. او به دلیل پنهان کردن سه نظامی از اعضای حزب توده در منزل خود، دستگیر شد و سرانجام در تاریخ ۲۷ مهرماه ۱۳۳۳ در زندان قصر تهران تیرباران شد. این اعدام نابهنگام، تأثیر عمیقی بر جامعه ادبی و دوستان نزدیک او گذاشت.

احمد شاملو در سوگ او سروده‌ای ماندگار دارد که بخشی از آن چنین است: «سال بد/ سال باد/ سال اشک/ سال شک/ سال روزهای دراز و استقامت‌های کم/ سالی که غرور گدایی کرد/ سال پست/ سال درد/ سال عزا/ سال اشک پوری/ سال خون مرتضا.»

داغی کهنه نشدنی در دل دوستان

شاهرخ مسکوب، نویسنده و پژوهشگر، در یادداشتی با عنوان «در مقام دوستی» که در کتاب گردآوری‌شده‌اش با نام «مرتضی کیوان» منتشر شده، به باورناپذیری مرگ کیوان اشاره می‌کند. او می‌نویسد که بسیاری از دوستان کیوان نتوانسته‌اند یاد و نام او را به گذشته بسپارند و همواره حضور خوشایند او و داغ ناخوشایند مرگش را احساس کرده‌اند.

شهادت محمدجعفر محجوب و احمد شاملو

محمدجعفر محجوب، سی سال پس از مرگ کیوان، در توصیف این فقدان می‌گوید:

• او را گرفتند و ناحق و ناروا تیربارانش کردند، جزو دسته اول.
• سال‌ها گذشت، هنوز دل من و وجدان ناآگاه، ضمیر نابه‌خود من، هنوز این مرگ را نپذیرفته است.
• هرچندگاه یک‌بار خواب می‌بینم که مرتضی کیوان زنده است یا مثلاً ضعیف است و باید پرستاری شود.

احمد شاملو نیز که آشنایی‌اش با کیوان تصادفی بود، او را یک «انسان نمونه» و «فوق‌العاده» می‌دانست. شاملو تأکید می‌کند که غم کیوان هرگز برایش کهنه نشده است:

«قتل نابهنگامش هرگز برای من کهنه نشد و حتی اکنون که این سطور را می‌نویسم... پس از سی‌وپنج سال غمش چنان در دلم تازه است که انگار خبرش را دمی پیش شنیده‌ام.»

راز ماندگاری کیوان: سادگی در دوست داشتن

مسکوب در ادامه یادداشت خود، به رمز ماندگاری کیوان در خاطره دوستانش می‌پردازد. او در پاسخ به پرسش یک دوست جوان درباره دلیل این حضور پایدار، می‌گوید: «برای اینکه او طور دیگری بود؛ نه از اهمیت و اعتبار یا حرف‌ها و کارهای بزرگ... بلکه از فرط سادگی، سادگی در دوست داشتن و این دوستی را مثل هوای خوش در دیگران دمیدن.»

کیوان در نامه‌ای به همسرش، پوری سلطانی، «انسان بودن» را رازی می‌داند که کشف آن در «دوست داشتن و دوست بودن» نهفته است. مسکوب تأکید می‌کند که رفتار کیوان در دوستی، ساده، نیندیشیده و چنان ظریف بود که کاملاً ذاتی و خودانگیخته به نظر می‌رسید. این صمیمیت و خودمانی بودن از همان ابتدا، باعث می‌شد کسانی که با او دوست می‌شدند، احساس کنند سال‌هاست او را می‌شناسند.