بالا آمدن ۹ سانتی‌متری قله تفتان؛ آیا آتشفشان نیمه‌فعال ایران در حال بیداری است؟

⚠️ بالا آمدن ۹ سانتی‌متری قله؛ نشانه افزایش فشار گاز

بر اساس داده‌های ماهواره‌ای و تحقیقات اخیر، زمین در نزدیکی قله تفتان در بازه زمانی ۱۰ ماهه (ژوئیه ۲۰۲۳ تا مه ۲۰۲۴) حدود ۹ سانتی‌متر بالا آمده است. دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشکده بین‌المللی زلزله‌شناسی، این پدیده را مورد بررسی قرار داده و معتقد است که این بالاآمدگی احتمالاً ناشی از فرآیندهای داخلی آتشفشان است.

اگرچه مخزن ماگمایی در عمق ۳.۵ تا ۹ کیلومتری به عنوان عامل مستقیم بالاآمدگی مطرح نیست، اما سیستم هیدروترمال کم‌ژرفای تفتان که با سامانه ماگمایی هدایت می‌شود، با پدیده‌های سطحی مانند فومرول‌ها (دودخان‌ها)، تغییر شکل مواد معدنی و چشمه‌های آب داغ مرتبط است.

📢 موضع رسمی سازمان زمین‌شناسی ایران

در مقابل، سازمان زمین‌شناسی ایران با صدور بیانیه‌ای رسمی اعلام کرده است که «مدرکی از فعال شدن آتشفشان تفتان نداریم». این سازمان تأکید دارد که آتشفشان‌های ایران، از جمله تفتان، دماوند، بزمان، سبلان و سهند، در دسته آتشفشان‌های نیمه‌فعال قرار می‌گیرند.

مدیرکل دفتر مخاطرات زمین‌شناسی اظهار داشته است که هیچ نشانه‌ای از فعالیت غیرمعمول در گسل‌ها یا خروج گازهای غیرطبیعی از دهانه تفتان مشاهده نشده است، اما پایش مستمر آتشفشان‌ها را ضروری می‌داند.

🌋 سابقه زمین‌شناسی و ارتباط با زلزله

آتشفشان تفتان که به شدت فرسایش‌یافته است، سابقه‌ای طولانی از فعالیت‌های آتشفشانی دارد که به دوره‌های پلیوسن و کواترنری بازمی‌گردد. جدیدترین فعالیت فورانی تأییدشده آن مربوط به دوره هولوسن (حدود ۱۱۷۰۰ سال پیش) است و آخرین فعالیت آن حدود ۵۳ سال پیش رخ داده است.

مطالعه‌ای دیگر نشان می‌دهد که تفتان فعال‌تر از تصورات قبلی است. بالاآمدگی سریع قله در بازه ۱۰ ماهه با افزایش انتشار گاز همراه بوده است. همچنین، زمین‌لرزه‌ای با بزرگای ۴.۶ ریشتر که در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۳ در ۲۴ کیلومتری جنوب شرقی زاهدان رخ داد، احتمالاً با سامانه آتشفشانی تفتان مرتبط بوده است.

تفتان بخشی از کمان آتشفشانی مکران است که حاصل فرورانش پوسته اقیانوسی است. این منطقه از نظر لرزه‌خیزی بسیار فعال بوده و سابقه زلزله‌های مگاتراست عظیم مانند زلزله ۱۹۴۵ با بزرگای ۸.۱ را دارد.

🧪 تهدیدات زیست‌محیطی و سلامت عمومی

در صورت افزایش فعالیت، گازهای آتشفشانی متعددی می‌توانند آزاد شوند که تهدیدی جدی برای سلامت عمومی و محیط زیست منطقه محسوب می‌شوند.

گازهای احتمالی و اثرات مخرب:

• گازهای آزادشده: دی‌اکسید گوگرد (SO₂)، سولفید هیدروژن (H₂S)، کلرید هیدروژن (HCl)، فلوراید هیدروژن (HF) و دی‌اکسید کربن (CO₂).
• تأثیر بر سلامت: مه اسیدی ناشی از گازها باعث مشکلات تنفسی و کاهش دید می‌شود.
• تأثیر بر دام: تجمع فلوراید در خاک منجر به بیماری فلوروزیس در دام‌ها می‌شود.
• تأثیر بر خاک و آب: ترکیب گازها با رطوبت، اسیدهای قوی تشکیل می‌دهد که خاک را اسیدی و فقیر از مواد مغذی می‌کند. این فرآیند باعث آزادسازی فلزات سنگین و خفگی ریشه گیاهان توسط دی‌اکسید کربن می‌شود.

📡 ضرورت پایش مستمر و سامانه‌های هشدار سریع

پژوهشگران بر لزوم پایش دقیق و مستمر آتشفشان تفتان تأکید دارند. این پایش‌ها باید شامل داده‌های چندمنظوره باشند تا بتوانند ناهنجاری‌های مرتبط با فعالیت آتشفشانی را از تغییرات آب‌وهوایی منطقه تفکیک کنند.

روش‌های پایش پیشنهادی:

• داده‌های لرزه‌ای: رصد تغییرات لرزه‌خیزی منطقه.
• گازسنجی: اندازه‌گیری مستمر میزان و نوع گازهای خروجی از دودخان‌ها.
• تصاویر ماهواره‌ای و ژئوفیزیکی: تحلیل تغییرات سطحی و حرارتی قله.

طراحی سامانه‌های هشدار سریع باید بر اساس پایش مستمر گازها، تغییرات سطحی و لرزه‌خیزی منطقه صورت گیرد تا در صورت بیداری مجدد آتشفشان، امکان واکنش به موقع فراهم شود.