تحلیل پیامدهای اتصال شبکه برق ایران و روسیه؛ آیا ناترازی برق جبران می‌شود؟

مقامات ارشد ایران، روسیه و جمهوری آذربایجان در نشستی سه‌جانبه که در تاریخ ۲۱ مهر ۱۴۰۴ در باکو برگزار شد، بر ضرورت توسعه همکاری‌های انرژی و ایجاد «کریدور شمال–جنوب برق» از طریق اتصال شبکه‌های سراسری سه کشور تأکید کردند.

در این نشست، فرزانه صادق مالواجرد، وزیر راه و شهرسازی ایران، شاهین مصطفی‌اف، معاون نخست‌وزیر جمهوری آذربایجان و الکسی اُورچوک، معاون نخست‌وزیر روسیه حضور داشتند. محورهای اصلی گفت‌وگو شامل همکاری در حوزه‌های حمل‌ونقل، انرژی و گمرک بود.

وزیر راه و شهرسازی ایران در این دیدار، حوزه انرژی را یکی از زمینه‌های راهبردی همکاری دانست و اظهار داشت: «باید کریدور شمال – جنوب را به محور انرژی نیز بسط دهیم و یک «کریدور انرژی» تعریف کنیم.»

همچنین، مصطفی رجبی مشهدی، مدیرعامل توانیر، در مسکو درباره چشم‌انداز طرح‌های تبادل انرژی الکترونیکی به عنوان عامل تقویت ثبات در منطقه، اعلام کرد که توافقاتی در حال شکل‌گیری است تا شبکه‌های برق ایران و روسیه از طریق جمهوری آذربایجان به یکدیگر متصل شوند. وی همچنین به کریدور دوم از طریق ارمنستان و گرجستان اشاره کرد که نیازمند کار فنی بیشتری است.

تحلیل کارشناسی: چالش‌ها و فرصت‌های اتصال شبکه برق

در پی این توافقات، عبداله باباخانی، کارشناس انرژی، در گفت‌وگو با رسانه‌ها به بررسی پیامدهای اتصال شبکه برق سه کشور برای ایران پرداخت و تأثیر آن بر ناترازی برق و جایگاه ایران در نظم انرژی منطقه را تحلیل کرد.

⚠️ چالش تلفات بالای شبکه داخلی

مذاکرات سه‌جانبه میان تهران، باکو و مسکو برای هم‌زمان‌سازی فنی شبکه‌ها وارد مرحله کارشناسی نهایی شده است. با این حال، یک چالش اساسی در داخل کشور وجود دارد:

• تلفات شبکه: طبق ارزیابی‌های داخلی، تلفات شبکه برق ایران تا ۱۳ درصد برآورد می‌شود.
• معنای تلفات: این بدان معناست که از هر ۱۰۰ کیلووات‌ساعت برق تولیدی، ۱۳ واحد در مسیر انتقال و توزیع هدر می‌رود.
• نتیجه‌گیری: کارشناس تأکید می‌کند که حتی با واردات برق بیشتر از روسیه یا قفقاز، تا زمانی که شبکه فرسوده داخلی اصلاح نشود، بخش مهمی از این انرژی هدر خواهد رفت.

📉 ظرفیت محدود تبادل در برابر ناترازی

ظرفیت مبادله برق در طرح‌های فعلی، در مقایسه با کسری‌های داخلی ایران، محدود است:

• مسیر آذربایجان: تبادل اولیه برق حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ مگاوات پیش‌بینی شده است.
• مسیر ارمنستان–گرجستان: در صورت تکمیل، می‌تواند تا حدود ۱,۲۰۰ مگاوات تبادل را ممکن کند.
• کسری تابستانی ایران: این ارقام در برابر کسری‌های تابستانی ایران که در برخی سال‌ها تا ۲۴ هزار مگاوات برآورد شده، ناچیز هستند.

کارشناس هشدار می‌دهد که اتصال منطقه‌ای نباید جایگزین اصلاحات انرژی در داخل شود. وی توصیه می‌کند که برنامه اتصال برقی با روسیه باید همزمان با طرح سه‌ساله کاهش تلفات حداقل دو واحد درصدی پیش برود، زیرا هر یک درصد کاهش تلفات معادل چند گیگاوات ظرفیت تازه است.

ابعاد اقتصادی و ژئوپلیتیکی کریدور شمال-جنوب برق

💰 نگرانی‌های اقتصادی و وابستگی

در سطح اقتصادی، چالش‌هایی نظیر هزینه‌های ترانزیت و وابستگی مطرح است:

• تعرفه ترانزیت: عبور برق از خاک آذربایجان، ارمنستان یا گرجستان مستلزم پرداخت تعرفه ترانزیت (Wheeling Charge) است.
• هزینه واردات: با توجه به نیاز به مبدل‌های گران‌قیمت DC، قیمت برق وارداتی ممکن است بالا باشد.
• خطر وابستگی: نگرانی جدی در مورد وابستگی ایران به گاز، برق و بنزین روسیه وجود دارد.

⚖️ محدودیت‌های ژئوپلیتیکی و کریدورهای رقیب

در حالی که اتصال ایران و روسیه می‌تواند ایران را به «پلی بین خاورمیانه و اوراسیا» تبدیل کند، دو روند مهم منطقه‌ای وزن کریدور شمال–جنوب را محدود می‌سازد:

🛡️ ریسک‌های سیاسی و لزوم چندمسیرگی

کارشناس انرژی تأکید می‌کند که تکیه صرف بر یک مسیر (مانند محور آذربایجان) خطر وابستگی ژئوپلیتیکی به روسیه و آسیب‌پذیری در برابر نوسانات سیاسی را افزایش می‌دهد. مسیر آذربایجان از نظر فنی کوتاه‌تر اما از نظر سیاسی پرریسک‌تر است؛ تنش‌های مرزی در قفقاز جنوبی می‌تواند جریان برق را متوقف کند.

کریدور شمال-جنوب برق تنها زمانی سودآور می‌شود که ایران بتواند ترانزیت برق کشورهای ثالث را نیز برعهده بگیرد. در غیر این صورت، صرف واردات یا صادرات فصلی نمی‌تواند جایگاه ژئوپلیتیکی بسازد.

در نهایت، آینده این پروژه به نوع حکمرانی آن بستگی دارد: آیا ایران می‌خواهد پل برق منطقه باشد یا صرفاً یکی از مصرف‌کنندگان اضطراری در حاشیه؟ و آیا وابستگی شدید ایران به گاز، برق و بنزین روسیه در محاسبات دیپلماسی در نظر گرفته شده است؟