تولید ۱۰۰ هزار تُن فرآورده دامی؛ چالش‌های زیرساختی عشایر ایلام

جامعه عشایری استان ایلام، با تکیه بر دانش بومی و سبک زندگی مبتنی بر کوچ، سال‌هاست که به عنوان یک موتور محرکه قدرتمند در عرصه اقتصاد مقاومتی و تولید محصولات راهبردی دامی کشور عمل می‌کند. این قشر مولد، سالانه بیش از ۱۰۰ هزار تُن فرآورده‌های دامی تولید کرده و سهمی مؤثر در امنیت غذایی کشور ایفا می‌کند، اما این ظرفیت عظیم زیر سایه چالش‌های جدی زیرساختی قرار گرفته که نیازمند توجه فوری مسئولان است.

تولید و ارزش اقتصادی عشایر ایلام

عشایر ایلام با دارا بودن بیش از ۱ میلیون و ۴۰۰ هزار رأس دام، یکی از قطب‌های اصلی دامپروری مولد در کشور محسوب می‌شوند. تولیدات سالانه این جامعه شامل گوشت، شیر، کره، پشم و لبنیات فرآوری‌شده است که ارزش اقتصادی مجموع این محصولات به حدود ۷ هزار میلیارد تومان می‌رسد.

مدیر کل امور عشایری استان ایلام در این باره اظهار داشت:

عشایر ایلام سالانه بیش از ۱۰۰ هزار تن انواع محصولات دامی تولید می‌کنند. این میزان، حدود ۶۵ درصد از گوشت قرمز مصرفی استان را تأمین می‌کند و ایلام را در زمره استان‌های شاخص کشور در تولید گوشت سالم و ارگانیک قرار داده است.

جمعیت عشایری استان، که به‌طور مستقیم و غیرمستقیم حدود ۱۱ درصد از جمعیت استان (قریب به ۶۰ هزار نفر) را شامل می‌شود، نقش جدی در تأمین نیازهای پروتئینی منطقه دارد.

چالش‌های ساختاری و تهدید پایداری تولید

با وجود نقش حیاتی عشایر در تأمین امنیت غذایی، استمرار تولید آن‌ها با مجموعه‌ای از مشکلات زیرساختی مواجه است که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

• مسیرهای ارتباطی: ناایمن و صعب‌العبور بودن مسیرهای کوچ و نبود جاده‌های استاندارد که جابه‌جایی دام و خانوار را با خطر و هزینه بالا همراه کرده است.
• تأمین انرژی: پوشش ناپایدار برق در مناطق ییلاقی و قشلاقی که تأمین انرژی خانوارها را با دشواری‌های مداوم روبه‌رو ساخته است.
• خدمات رفاهی: کمبود مراکز درمانی و آموزشی که سلامت و آموزش کودکان عشایری را در معرض تهدید قرار داده است.
• منابع طبیعی: خشکسالی‌های اخیر که منجر به کاهش علوفه طبیعی و افزایش هزینه‌های دامداری شده است.

کارشناسان هشدار می‌دهند که تداوم این مشکلات زیرساختی می‌تواند جامعه عشایری را با کاهش تولید، مهاجرت اجباری و افت کیفیت زندگی مواجه سازد.

ضرورت حمایت و توسعه پایدار

رفع چالش‌های زیرساختی و حمایت هدفمند از جامعه عشایری، یک ضرورت انکارناپذیر برای شکوفایی کامل پتانسیل اقتصادی این قشر است. اقدامات مورد نیاز شامل موارد زیر است:

• بهسازی مسیرهای ارتباطی و احداث جاده‌های استاندارد.
• تأمین پایدار انرژی و ایجاد مراکز درمانی و آموزشی در مناطق کوچ‌نشین.
• تقویت تعاونی‌های عشایری و تسهیل دسترسی به خدمات دامپزشکی و بازار فروش.

حمایت‌های انجام شده در سال‌های اخیر، از جمله اجرای طرح‌های ساماندهی دام و بیمه، و توسعه مراکز خدمات فنی سیار، منجر به کاهش نرخ مهاجرت ناخواسته در میان عشایر به میزان بیش از ۳۰ درصد در سه سال اخیر شده است.

نقش عشایر در صیانت از محیط زیست و کوچ سالانه

عشایر ایلام علاوه بر تولید، در صیانت از مراتع، حفاظت از منابع طبیعی و تنوع زیستی زاگرس نیز نقش بی‌بدیلی دارند. حضور آن‌ها در ارتفاعات جنوبی زاگرس موجب پایداری اکولوژیک و جلوگیری از فرسایش خاک می‌شود.

مدیرکل امور عشایری استان به کوچ سالانه حدود ۲۱۰۰ خانوار عشایری (معادل ۱۱ هزار نفر) از استان‌های همجوار به مناطق ییلاقی ایلام اشاره کرد. این خانوارها نزدیک به ۳۰۰ هزار رأس دام را وارد مناطق گرمسیری استان می‌کنند. مدیریت این جابجایی بزرگ نیازمند هماهنگی مستمر میان بیش از ۱۰ دستگاه اجرایی است تا خدمات به‌موقع تأمین علوفه، آب و دامپزشکی ارائه شود.

آینده‌نگری: پیوند سنت و فناوری

هدف نهایی توسعه این بخش، حفاظت از سنت‌های اصیل کوچ‌نشینی، افزایش بهره‌وری اقتصادی و مشارکت فعال نسل جوان در نسل جدید دامداری هوشمند است. طرح‌هایی برای تجهیز دامداران عشایری به سامانه‌های ردیابی، شناسنامه الکترونیکی دام و آموزش بازاریابی دیجیتال در دست اجراست تا پیوند میان سنت و فناوری تحقق یابد.

با تداوم حمایت‌های بین‌بخشی، جامعه عشایری ایلام می‌تواند به یکی از الگوهای ملی در تولید پایدار و حفاظت از سرزمین زاگرس تبدیل شود.