تحلیل فرهاد توحیدی از روایت در سینما: تعلیق، غافلگیری و نقش شخصیت‌ها

قدرت داستان‌گویی: رهایی از لحظه اکنون

توحیدی در ابتدای سخنان خود، توانایی داستان‌گویی را یکی از عمیق‌ترین قابلیت‌های انسان دانست و اظهار داشت: هیچ موجودی به اندازه انسان نمی‌تواند دنیای خود را تغییر دهد. در این میان، داستان‌گویی، که شاید در مقایسه با فناوری ساده به نظر برسد، بسیار عمیق‌تر است. انسان با داستان از لحظه اکنون رها می‌شود و تجربه فردی از طریق روایت به دانش جمعی تبدیل می‌گردد.

سیر تاریخی روایت: از اسطوره تا درام

این فیلمنامه‌نویس با نگاهی تاریخی، شکل‌گیری روایت را از دوران باستان تا عصر حاضر توضیح داد:

• دوران شکارگری: نخستین داستان‌ها درباره انسان‌هایی با کارهای خارق‌العاده شکل گرفتند و بنیاد اسطوره‌ها را گذاشتند. این روایت‌ها شفاهی بودند و گویی الهام یا وحی به شمار می‌آمدند.
• کشف کشاورزی: داستان‌ها از آسمان به زمین آمدند و حول محور دانه، زمین و کار انسانی شکل گرفتند.
• روایت‌های حماسی: پس از دوره کشاورزی، روایت‌های حماسی پدید آمدند و سپس روایت وارد مرحله دراماتیک شد.

دیدگاه‌های فلسفی درباره تقلید واقعیت

توحیدی به تفاوت دیدگاه‌های ارسطو، افلاطون و فردوسی در مورد ماهیت روایت اشاره کرد:

ارسطو معتقد است آثار ادبی تقلید واقعیت‌اند و هنر بازنمایی بی‌واسطه جهان است. در هر تقلید سه رکن وجود دارد: وسیله، موضوع و شیوه تقلید. درام با تقلید اعمال شخصیت‌ها روایت خود را سامان می‌دهد.

در مقابل، افلاطون باور داشت آنچه هنر بازمی‌نماید، سایه جهان است، نه خود حقیقت، و پایین‌ترین مرتبه شناخت را دارد. همچنین، فردوسی تأکید می‌کند که سخنانش دروغ و فسانه نیست، بلکه بر پایه خرد و معنای کهن است.

سه گونه اصلی روایت

توحیدی سه گونه اصلی روایت را برشمرد: روایت اسطوره‌ای، روایت حماسی و روایت دراماتیک. در روایت دراماتیک، داستان توسط اشخاص بر صحنه اجرا می‌شود و معنا در کنش شخصیت‌ها پیدا می‌شود. ارسطو می‌آموزد که نمایش‌ها تقلیدی از زندگی‌اند و از دل تقدیرها، معانی عبرت‌آموز بیرون می‌آورند.

عناصر جذابیت روایت و نقش شخصیت

با مرور نظریه‌های قرن بیستم، توحیدی به عناصر روایی پرداخت. از دهه ۲۰ میلادی، نظریه‌پردازان شکل‌گرا و فرمالیست‌های روسی، عناصر روایت را به اجزا تقسیم کردند که شامل شخصیت‌ها، ابزارهای نویسنده برای بازگویی، زبان و ساختار است. در سینما، عناصری چون پیوند، پیش‌داستان، شخصیت‌ها و افکت‌های درام، جذابیت روایت را تأمین می‌کنند.

شخصیت: مهم‌ترین ابزار جلب توجه

توحیدی تأکید کرد که اولین و مهم‌ترین کار برای جذاب‌کردن روایت، مربوط به شخصیت‌هاست. شخصیت‌ها ابزار اصلی تعریف و پیش‌برد ماجرا هستند و باید جذاب باشند؛ به این معنا که تماشاگر بتواند با آن‌ها ارتباط برقرار کند یا درکشان نماید.

• مهارت و محبوبیت: اگر شخصیت در کاری مهارت داشته باشد یا محبوب دیگران باشد، تماشاگر به‌طور طبیعی به او جلب می‌شود.
• موقعیت نامساعد: اگر شخصیت در موقعیتی خارج از اراده خود قرار گیرد، تماشاگر از همان ابتدا با او همراه می‌شود.
• عامل شناخت: توحیدی عامل شناخت شخصیت را انتخاب‌های او دانست.

او افزود: استفاده درست از ابزارهای درون «جعبه‌ابزار روایت» داستان را جذاب‌تر می‌کند. همچنین، ادراک روایت توسط تماشاگر بر اساس نظریه‌های روان‌شناختی سازه‌گرا، یک فرایند فعال و هدف‌گرا است.

مدیریت افکت‌های دراماتیک: تعلیق، غافلگیری و معما

توحیدی در پاسخ به پرسش‌ها، بازخوردها را معیار درستی یا نادرستی روایت دانست و سه افکت اصلی دراماتیک را معرفی کرد. مدیریت این افکت‌ها وابسته به زاویه دید و میزان اطلاعاتی است که به تماشاگر داده می‌شود.

انتظار مخاطب و طرح‌واره‌های ژانر

مخاطب بر اساس طرح‌واره‌هایی که از تماشای مکرر فیلم‌ها در ذهن دارد، انتظاراتی از هر ژانر می‌سازد. برای مثال، مسیر روایی فیلم عاشقانه اغلب شامل دیدار، عشق، جدایی و وصال دوباره است، و در فیلم‌های گانگستری، مسیر صعود و سقوط به تصویر کشیده می‌شود. رعایت این قواعد برای درگیر شدن تماشاگر ضروری است.

جزئیات برگزاری نشست

نخستین نشست تخصصی چهل‌ودومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران با عنوان «روایت در سینما و فیلم کوتاه» با سخنرانی فرهاد توحیدی، فیلمنامه‌نویس و مدرس سینما، و اجرای وحید رونقی، در تاریخ ۲۷ مهر ماه ۱۴۰۴ در پردیس سینمایی ایران‌مال برگزار شد.