خبر کامل
سهم دو برابری حمل‌ونقل در قیمت تمام‌شده کالا در ایران؛ چالش یارانه سوخت و غفلت از ریل
هزینه حمل‌ونقل به عنوان یک جزء حیاتی در قیمت تمام‌شده کالا، در ایران با وجود عرضه سوخت تقریباً رایگان، تقریباً دو برابر متوسط جهانی است. این تفاوت فاحش، ریشه در ساختار ناکارآمد حمل‌ونقل، فرسودگی ناوگان و سیاست‌های یارانه‌ای دارد که توسعه شبکه ریلی را به حاشیه رانده است. اهمیت هزینه‌های این بخش بر حاشیه سود و بهره‌وری عملیاتی، نقش پررنگی در اقتصاد خرد و کلان کشورها ایفا می‌کند.
بر اساس اعلام بانک جهانی، کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل عامل مهمی در رشد تجارت کشورها بوده است؛ به‌طوری‌که از دهه ۶۰ میلادی تا سال ۲۰۱۰، این هزینه‌ها از نظر ارزش حدود ۶۰ درصد کاهش یافته است. این روند، تقویت نقش کشورها در زنجیره تأمین جهانی و توسعه تجاری آن‌ها را به دنبال داشته و مقدمه‌ای برای شکل‌گیری اقتصادهای نوظهور مانند چین بوده است.
سهم حمل‌ونقل در قیمت تمام‌شده کالا: مقایسه ایران و جهان
آخرین آمار رسمی منتشر شده در ایران که به تأثیر هزینه‌های حمل‌ونقل بر قیمت تمام‌شده کالا می‌پردازد، مربوط به سال ۱۳۹۶ است. بر اساس این گزارش، سهم حمل‌ونقل در قیمت کالاها ۱۲ درصد محاسبه شده است. این در حالی است که متوسط جهانی این سهم در همان زمان حدود ۶ درصد اعلام شده بود. به این ترتیب، با وجود عرضه سوخت ارزان که نقش مهمی در حمل‌ونقل جاده‌ای دارد، اثر حمل‌ونقل بر قیمت کالاها تقریباً دو برابر متوسط جهانی است.
برخی تخمین‌ها نشان می‌دهند که این سهم در سال‌های اخیر، به دلیل تأثیرپذیری از اقتصاد جهانی، تحریم‌ها، فرسودگی ناوگان و زیرساخت‌ها، بین شش تا ده درصد و حتی در برخی موارد بالاتر از ۱۲ درصد نیز برآورد شده است.
ناکامی ریل در برابر جاده
یکی از دلایل اصلی این تفاوت، سهم پایین حمل‌ونقل ریلی در توزیع کالا و همچنین ناکارآمدی سیستم حمل‌ونقل کشور است. مدیرکل وقت دفتر طرح جامع حمل‌ونقل وزارت راه و شهرسازی در سال ۱۳۹۶، یارانه‌های دولتی و سیر خالی بودن ناوگان جاده‌ای در مسیر برگشت را از عوامل تحمیل هزینه‌های اضافی بر قیمت نهایی کالا دانسته بود.
بررسی‌ها نشان می‌دهد که سهم حمل‌ونقل ریلی در جابه‌جایی بار در سال‌های اخیر تغییرات منفی داشته است:
- حجم بار جابه‌جا شده در حوزه ریلی در سال ۱۳۹۶: ۴۷ میلیون تن
- حجم بار جابه‌جا شده در حوزه ریلی در سال ۱۴۰۳: بیش از ۳۷ میلیون تن
این در حالی است که پتانسیل جابه‌جایی بار از طریق شبکه ریلی کشور بیش از ۱۰۰ میلیون تن اعلام شده است. در مقابل، جابه‌جایی بار در بخش جاده‌ای رشد چشمگیری داشته است:
- میزان کل کالای حمل شده در بخش جاده‌ای در سال ۱۳۹۶: ۴۰۲ میلیون تن
- میزان کل کالای حمل شده در بخش جاده‌ای در سال ۱۴۰۳: بیش از ۶۰۰ میلیون تن
این آمار در حالی است که حمل‌ونقل ریلی به مراتب ارزان‌تر از جاده‌ای است؛ بر اساس محاسبات دفتر حسابرسی ایالات متحده (GAO)، هزینه حمل بار با کامیون تا شش برابر بیشتر از ریل تمام می‌شود.
چالش یارانه‌های سوخت و تأثیر معکوس آن
در ایران، قیمت ناچیز سوخت، برخلاف انتظار، نه تنها به کاهش هزینه‌ها منجر نشده، بلکه خود عاملی برای افزایش قیمت تمام‌شده کالا شناخته می‌شود. یارانه‌های سوخت عملاً تمایل به استفاده از حمل‌ونقل جاده‌ای را افزایش داده و مانع توسعه حمل بار در بخش ریلی می‌شود. در حالی که در سایر کشورها عواملی چون ماهیت کالا، بیمه و فناوری بر قیمت‌ها تأثیرگذارند، در ایران فرسودگی ناوگان، وضعیت زیرساخت‌ها و تحریم‌ها تأثیر بیشتری دارند.
یکی از علت‌های تفاوت چشم‌گیر هزینه تمام‌شده کالا در ایران نسبت به جهان، یارانه‌هایی است که از سوی دولت به بخش حمل‌ونقل پرداخت می‌شود. در واقع، به دلیل پرداخت یارانه در بخش سوخت، سهم هزینه‌های حمل‌ونقل در کل اقتصاد، بیشتر از متوسط جهانی است.
انرژی، به‌ویژه نفت، نقش پررنگی در فعالیت‌های حمل‌ونقل دارد؛ حدود ۶۰ درصد از مصارف جهانی نفت به این حوزه اختصاص دارد. با این حال، در یک اقتصاد سالم که بازار آزاد بر مبنای عرضه و تقاضا جریان دارد، تأثیر مستقیم حمل‌ونقل بر قیمت‌ها شفاف است، اما در ایران به دلیل نظام پیچیده پرداخت یارانه، درک این تأثیر به سادگی ممکن نیست.
الگوهای جهانی در کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل
تجربه کشورهای توسعه‌یافته نشان می‌دهد که کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل مستقیماً بر رشد تجارت اثرگذار است؛ به‌طوری‌که با هر ۱۰ درصد افزایش هزینه‌ها، حجم تجارت ۲۰ درصد کاهش می‌یابد.
آلمان: قدرت شبکه ریلی
در آلمان، تأثیر حمل‌ونقل بر قیمت تمام‌شده کالا بسیار اندک و بین ۲ تا ۳ درصد برآورد شده است. دلیل اصلی این امر، وجود شبکه ریلی گسترده و بسیار قوی، زیرساخت‌های لجستیک کارآمد برای تسریع در بارگیری و تخلیه، و همچنین امکان تأمین نیازهای تجاری شهرها با محصولات محلی است.
آمریکا: کنترل هزینه‌ها
در آمریکا نیز با وجود وابستگی بالا به خودرو، تأثیر حمل‌ونقل بر قیمت تمام‌شده کالا اندک است. با این حال، عواملی چون بیمه وسایل نقلیه، نگهداری و تعمیرات، و تردد وسایل نقلیه دست دوم بیشترین اثر افزایشی را بر تورم حمل‌ونقل داشته‌اند. همچنین، ارزش کالا و شرایط نگهداری آن (مانند نیاز به دمای صفر تا ۲ درجه سانتی‌گراد برای کاهو) نیز بر هزینه‌ها تأثیر مستقیم دارد.
ضرورت اصلاحات ساختاری و حمایت از ریل
کاستن از تأثیر منفی هزینه‌های حمل‌ونقل بر قیمت کالا و تجارت ایران، نیازمند اصلاحات ساختاری است. تا زمانی که حمل‌ونقل جاده‌ای با فاصله زیاد در اولویت باشد، زیرساخت‌ها و ناوگان ارتقا پیدا نکند و قیمت سوخت اصلاح نشود، کاهش این سهم دور از انتظار است. تشدید تحریم‌ها در حوزه کشتیرانی نیز احتمالاً زمان توقف کالا در بنادر و مسافت جابه‌جایی را افزایش خواهد داد.
با توجه به تناسب زیرساخت‌های شبکه ریلی با وسعت سرزمینی ایران، کلیدی‌ترین برنامه باید ارتقای بهره‌وری این شبکه باشد. بهترین راهکار، طراحی و اجرای رژیم حمایتی به نفع ریل است، چراکه هزینه حمل‌ونقل جاده‌ای چند برابر ریلی است. این رژیم حمایتی شامل موارد زیر است:
- واقعی‌سازی قیمت سوخت: اصلاح نظام یارانه به نحوی که به نفع ریل تمام شود.
- افزایش بازدهی شبکه ریلی موجود: از طریق اقدامات نرم‌افزاری مدیریت شبکه.
- اقدامات سخت‌افزاری: مانند دو خطه‌سازی در مسیرهای مورد نیاز برای عدم تداخل سیر باری و مسافری و افزایش سرعت.
- تقویت ناوگان حمل ریلی بار: فراهم کردن فضای مناسب برای حضور بخش خصوصی و جذب سرمایه‌گذاری جدید.
کاهش هزینه و زمان جابه‌جایی کالا می‌تواند نقش مهمی در رشد تجارت کشورها داشته باشد؛ همان‌طور که کاهش یک‌روزه زمان سفر در آفریقا، منجر به رشد ۷ درصدی صادرات شده است.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
