هشدار اقلیم‌شناس: بحران آب در خراسان رضوی؛ ۳۴ دشت بحرانی و افزایش ۲ درجه‌ای دما

افت شدید تراز آب‌های زیرزمینی و کاهش بارش

بررسی‌های سند آمایش استان نشان می‌دهد که در دو تا سه دهه اخیر، تراز آب‌های زیرزمینی به دلیل مصارف بالا در بخش‌های مختلف، به طور مداوم کاهش یافته است. این کاهش در ۲۰ سال گذشته به طور میانگین سالانه حدود ۶۸ سانتی‌متر بوده که نشان‌دهنده وضعیت بسیار حساس و نگران‌کننده‌ای در دشت‌های استان است.

علاوه بر این، روند بارش‌ها در ۳۰ سال گذشته کاهشی بوده و به طور میانگین در استان خراسان رضوی نزدیک به ۳۰ میلی‌متر کاهش بارش ثبت شده است. این کاهش در کنار تغییر الگوی بارش‌ها، که شامل کاهش تعداد روزهای بارشی و افزایش شدت بارش‌های سنگین است، خطر سیل و خسارات ناشی از آن را نیز افزایش داده است.

تشدید گرمایش و چشم‌انداز اقلیمی تا سال ۱۴۲۰

استان خراسان رضوی در سه دهه گذشته شاهد افزایش محسوس دما بوده است. دمای استان به طور متوسط در هر دهه نزدیک به ۰.۶۵ درجه سانتی‌گراد افزایش یافته و در مجموع طی سه دهه، حدود دو درجه سانتی‌گراد گرم‌تر شده است. این روند در آینده نیز تشدید خواهد شد.

پیش‌بینی‌های نگران‌کننده برای آینده

بر اساس چشم‌انداز سند آمایش استان تا بازه زمانی ۱۴۲۰، پیش‌بینی می‌شود که:

• بارش‌ها حداقل ۱۲ درصد کاهش یابد.
• خشکسالی‌ها حدود ۱۵ درصد افزایش پیدا کند.
• اقلیم‌های سرد کوهستانی کنونی به طور کامل از دست بروند.

یکی از نگران‌کننده‌ترین پیش‌بینی‌ها، افزایش چشمگیر وسعت مناطق با اقلیم گرم و خشک یا بیابانی است. وسعت اقلیم بیابانی گرم و خشک که در حال حاضر حدود ۱۲ درصد از مساحت استان را شامل می‌شود، به نزدیک ۴۰ درصد خواهد رسید که این افزایش ۲۸ درصدی، شرایط استان را به مراتب بحرانی‌تر خواهد کرد.

پاییز کم‌بارش در پیش است و تردید در باروری ابرها

مدل‌های اقلیمی نشان می‌دهند که سال آبی جدید و پاییز پیش رو، متأسفانه یک پاییز خشک را برای کشور و به ویژه خراسان رضوی پیش‌بینی می‌کنند. احتمال وقوع خشکسالی‌های گسترده‌تر در شمال شرق ایران و آسیای مرکزی بالا است. در مورد بارش‌های زمستانی، اظهار نظر قطعی زود است، اما مدل‌ها شرایطی بین خفیف‌تر شدن خشکسالی تا نرمال را پیش‌بینی می‌کنند.

باروری ابرها؛ راهکاری با عدم قطعیت بالا

در خصوص بارورسازی ابرها به عنوان راهکاری برای مقابله با خشکسالی، این اقلیم‌شناس تأکید کرد که این روش در هیچ کجای جهان، حتی در کشورهایی که بیش از دو دهه است آن را اجرا می‌کنند، به عنوان یک راهبرد محکم، مطمئن و اطمینان‌بخش برای خروج از کم‌آبی مطرح نبوده است.

«صحبت از باروری ابرها از جانب مسئولان، در واقع بیشتر ایجاد امید در مردم است. به دلیل عدم قطعیت بسیار بالا و نبود مستندات علمی دقیق مبنی بر افزایش پایدار بارش در مناطق هدف، بهره‌گیری از این تکنولوژی نمی‌تواند یک راهبرد مطمئن باشد و تنها هزینه‌های زیادی را بر دولت تحمیل می‌کند.»

وی با اشاره به اینکه پروژه‌های باروری ابرها در ۲۳ استان کشور در حال اجرا است، پیشنهاد کرد که وزارت نیرو ابتدا این پروژه‌ها را در یک محدوده کوچک و بر اساس مطالعات جامع علمی انجام داده و پس از ارزیابی نتایج، آن را گسترش دهد.

راهبردهای اصلی: سازگاری و بهینه‌سازی مصرف

با توجه به اینکه خشکسالی یک ویژگی اقلیمی ذاتی سرزمین ایران است، اولین و اصلی‌ترین راهبرد دولت و مردم باید سازگاری با این اقلیم خشک و کم‌بارشی باشد. بزرگ شدن شهرها و مصارف بی‌رویه در بخش‌های مختلف، به ویژه کشاورزی و آب شرب، با ظرفیت‌های اقلیمی استان همخوانی ندارد.

اقدامات کوتاه‌مدت و میان‌مدت

برای مواجهه با این بحران، اقدامات زیر باید به صورت جدی در دستور کار قرار گیرد:

1. بهینه‌سازی مصرف آب کشاورزی: از طریق تغییر الگوی کشت و جایگزینی گونه‌های کشاورزی پرمصرف.
2. جداسازی آب شرب: تفکیک آب شرب از آب‌های مصرف عمومی شهری.
3. فرهنگ‌سازی: ایجاد فرهنگ مصرف صحیح آب در تمامی بخش‌ها.

خراسان رضوی در صدر تغییرات اقلیمی کشور

استان خراسان رضوی از نظر افزایش دما، دومین استان در بین استان‌های کشور است که بالاترین روند افزایش دما را تجربه می‌کند. همچنین از نظر نرخ کاهش بارش‌ها، جزو ۱۰ استان اول کشور قرار دارد. این آمارها لزوم پذیرش ویژگی‌های اقلیمی و تنظیم برنامه‌ریزی‌ها بر اساس آن را بیش از پیش ضروری می‌سازد.