«بنز ایرانی»؛ مستند طنز و انتقادی رضا استادی با فرم «دورگه»

رضا استادی و روایت طنزآمیز از «بنز ایرانی»

رضا استادی، روزنامه‌نگار، منتقد، رمان‌نویس و فیلم‌ساز، پس از سال‌ها فعالیت در حوزه مدیریت روابط عمومی سریال‌های پرمخاطبی چون «مختارنامه»، «کلاه پهلوی»، «یوسف پیامبر» و...، ساخت مستند بلند «بنز ایرانی» را به پایان رسانده است. این مستند که ساخت آن از شهریور ۱۴۰۰ تا پاییز ۱۴۰۳ به طول انجامیده، اثری طنز و انتقادی است که به بررسی حضور ۷۰ ساله اتومبیل بنز در ایران و واکنش‌های اجتماعی به آن می‌پردازد.

تحقیقات گسترده و تغییر رویکرد

استادی درباره روند ساخت این مستند توضیح می‌دهد که «بنز ایرانی» پشتوانه تحقیقاتی مفصلی داشته که به دلیل محدودیت زمانی (۸۰ دقیقه)، بخش زیادی از آن به فیلم‌های دیگری منتقل شده است. تحقیقات مقدماتی این پروژه از سال ۱۳۹۹ آغاز و آرشیوهای تصویری و مطبوعاتی متعددی برای آن جمع‌آوری شد.

او در ابتدا رویکردی اقتصادی به موضوع داشت و قصد داشت تلاش‌های صورت گرفته برای تولید این اتومبیل در ایران را بررسی کند. اما در میانه راه، تصمیم گرفت تا تلقی عمومی از برند بنز به عنوان «سمبل اشرافیت» را محور اصلی فیلم قرار دهد. این تغییر رویکرد منجر به نگارش یک فیلم‌نامه برای مستند شد و کار بر اساس آن پیش رفت.

چالش فرم و تولد «مستند دورگه»

کارگردان «بنز ایرانی» بزرگترین چالش را گنجاندن محتوای گسترده در قالب ۸۰ دقیقه عنوان می‌کند. او اشاره می‌کند که روش‌های سنتی مستندسازی (اتکا به آرشیو، عکس و مصاحبه) که هنوز در تلویزیون رایج است، برای یک مستند سینمایی با بیانی فراگیرتر کافی نبود. مواجهه با کتاب «فیلم مستند دورگه» نوشته دکتر احمد ضابطی جهرمی، فرم کلی «بنز ایرانی» را مشخص کرد.

دکتر جهرمی که از نظریه‌پردازان سینمای مستند ایران است، شکلی از مستندسازی به نام «مستند دورگه» را تشریح می‌کند که به مستندساز برای خروج از ساختارهای سنتی کمک کرده و امکان تحول ساختاری در این آثار را فراهم می‌کند. این ساختار در مواجهه با محتوای متفاوت و آمیزش با گونه‌های دیگر مستندسازی مانند مستند درام انعطاف دارد.

استادی تأکید می‌کند که دغدغه اصلی سینمای مستند، مطرح کردن واقعیت است، اما مستندهای محض برای مخاطب عام جذابیت ندارند و بیشتر مناسب نمایش‌های جشنواره‌ای هستند. مستند دورگه امکان تفسیر خلاق از امر واقع را فراهم می‌کند و با جذب امکانات زیبایی‌شناسی و شیوه‌های بیانی جدید، آثاری خلق می‌کند که از نظر فرم دچار پوست‌اندازی شده‌اند.

ضرورت درام و انعطاف محتوایی

به باور استادی، سینمای داستانی ایران در سال‌های اخیر از ظرفیت‌های مستندسازی بهره فراوانی برده است؛ به طوری که در آثار فیلمسازانی چون عباس کیارستمی، اصغر فرهادی، کیانوش عیاری و بهرام توکلی رگه‌هایی از نگاه مستند دیده می‌شود. بر همین اساس، مستندسازان نیز می‌توانند با خلق فضایی داستانی و ایجاد روایتی جذاب، آثار دراماتیک‌تر و جذاب‌تری خلق کنند.

ضرورت استفاده از فرم دورگه در «بنز ایرانی» از آنجا ناشی شده که محتوای فیلم دارای لحن‌های متفاوتی است:

• طنز
• جدی
• کنایی
• سورئال

این تنوع محتوایی ایجاب می‌کرد که یک فرم خاص به تنهایی نتواند بار انتقال پیام را به دوش بکشد و ساختار دورگه به سازنده اجازه داد تا ایده‌های خود را بهتر و گسترده‌تر منعکس کند.

همکاری با مرکز گسترش و فضای انتقادی

استادی درباره همکاری با مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی اظهار رضایت می‌کند و می‌گوید در ساخت این فیلم آزادی عمل فراوانی داشته است. او از همکاری مسئولان مرکز، از جمله محمدحسین بدرلو (معاون مستند مرکز)، برای دسترسی به تصاویر آرشیوی خارج از مرکز قدردانی می‌کند.

او «بنز ایرانی» را اثری نامتعارف در میان تولیدات مرکز گسترش می‌داند که معمولاً به ساخت آثار با ساختار هنری عادت دارد. نکته قابل توجه این است که نظر اصلاحی و ممیزی خاصی بر فیلم اعمال نشد، به جز حذف یک سکانس مربوط به یکی از سران قوا. استادی در پایان ابراز امیدواری می‌کند که فضای ساخت فیلم‌های اجتماعی، سیاسی و انتقادی فراهم است، اما گاهی خود فیلمسازان به دنبال کارهای بی‌خطر هستند.

مستند «بنز ایرانی» که بر اساس فیلم‌نامه، کارگردانی و تهیه‌کنندگی رضا استادی ساخته شده، پس از حضور در جشنواره سینماحقیقت، اکنون در پلتفرم فیلیمو برای تماشا در دسترس عموم قرار گرفته است.